SAYTDA AXTAR

FAYDALI LİNKLƏR

 ha

 

prez

 

nk

 

mm

 

meh

 

haf

 

qht

 

qhtxeber

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Zəngəzur qəzasının tarixinə 30 noyabr 1919 və 30 noyabr 1920-ci il ən faciəli günlər kimi yazılıb.

100 il əvvəl bu gün - 1919-cu il noyabrın 30-da qaniçən erməni-daşnak generalı Qaregin Njde bu əmri verib: "Qafan, Gorus, Meğri hərbi hissələrinə ƏMR. Əsgərlər, sabah Gığı dərəsinə qarşı bizim hücumumuz, səlib müharibəmiz başlayır. Sabah sizin güclü hücumunuz və zərbələrinizdən ağlını itirən düşmən öz kəndlərini buraxıb gedəcək...Sabah bu vadidə ayaqlarınızın taqqıltısı, silahlarınızın gurultusu eşidiləcək...Bütün kəndləri yandırın, talan edin, hücum zamanı külli miqdarda dinamit və partlayıcı çəlləklərdən istifadə edin...İrəli, Allah və Davud bəyin qisasçı ruhu bizimlədir. Qafan, Gorus, Meğri hərbi qüvvələrinin ümumi komandanı Njde.”

1919-cu il dekabrın 1-i sübh çağı üç istiqamətdə başlayan hücumlarda ermənilər 118 türk-müsəlman və 22 erməni kəndindən ibarət Qafan bölgəsinin müsəlmanlar yaşayan el-obalarının əhalisni insan ağlına sığmayan üsullarla kütləvi şəkildə qırıb, evlərini talan, qarət edib yandırıblar. Atqız kəndinin əhalisi erməni hücumundan tez xəbər tutub çıxıb qaçmağa macal tapsa da, Ordubada çatanadək 167 uşaq və qadın qarlı yollarda şaxtada donub həlak olub. Qafanın Gığı dərəsi boyu kəndlərinin 4 min sakinindən yalnız 262-si sağ qalıb.

1920-ci il noyabrın 30-da isə Azərbaycan K(b)P MK Siyasi və Təşkilat bürolarının birgə iclasının qərarı ilə Azərbaycan xalqının iradəsi, rəyi nəzərə alınmadan, bolşevik Rusiyasının xaçpərəst, ermənipərəst planlarına uyğun olaraq, Zəngəzur qəzasının yuxarı hissəsi Azərbaycandan qoparılıb rəsmən Sovet Ermənistanına verildi. Qərarın “q” bəndinə əsasən, Zəngəzur qəzasının yarıdan çoxu - 6.742 kv. verstlik ərazisindən 3.637 kv. verstlik hissəsi: Qafan, Gorus, Qarakilsə (Sisian), Mehri bölgələri Ermənistana birləşdirildi. Nəticədə Azərbaycanın Naxçıvan və Türkiyə ilə birbaşa torpaq sərhəddi də aradan qaldırıldı. 

Qarabağ xanlığının, çar Rusiyası dövründə Gəncə (Yelizavetpol) quberniyasının, 1918-1920-ci illərdə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin tərkibində ayrıca inzibati bölgə - qəza olmuş Zəngəzurun tamamilə Ermənistana verilməsi üçün məkrli ssenariyə zəmin də hazırlanmış oldu. 1992-93-cü illərdə dünyanı idarə edən xristian güclərinin aktiv hərbi-siyasi dəstəyi ilə Zəngəzurun Azərbaycanda qalan hissəsi - Zəngilan, Qubadlı, Laçın rayonları da işğal edilərək Ermənistanın nəzarətinə verildi. 
27 ildir ki, Zəngəzur elləri tamamilə erməni əsirliyindədir.

Hacı NƏRİMANOĞLU, 

“Zəngəzur” Cəmiyyətləri İctimai Birliyinin sədri, tarix üzrə fəlsəfə doktoru