SAYTDA AXTAR

FAYDALI LİNKLƏR

 ha

 

prez

 

nk

 

mm

 

meh

 

haf

 

qht

 

qhtxeber

ZƏNGƏZUR AZ RU EN

625px-Khanate of Karabakh in 1823 300px-Uyezd of ZangezurHeydər ƏLİYEV: Bundan sonra da elə əsərlər yaranmalıdır ki, o əsərlər Ermənistanda yerləşən həmin torpaqların Azərbaycana məxsus olmasını daim, ardıcıl surətdə sübut etsin. Biz bunu etməliyik. Biz gələcək nəsillər üçün yol açmalıyıq.
                                                                                                  

 Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham ƏLİYEV:
Tarix tarixdir. 1978-ci ildə Qarabağda məskunlaşmalarının 150 illiyini qeyd edən ermənilər yaxşı bilirlər ki, onlar bu torpaqlara qonaq kimi gəlmişlər. Nəinki Dağlıq Qarabağ, bugünkü Ermənistan tarixi Azərbaycan torpaqlarında formalaşıbdır. İrəvan xanlığı, Zəngəzur mahalı bizim tarixi ərazimizdir. Xəritəyə baxsaq görərik ki, vaxtilə Zəngəzuru Azərbaycandan ayırıb Ermənistana vermək nəticəsində böyük türk dünyası coğrafi cəhətdən parçalandı. Yəni, Zəngəzurun Ermənistana verilməsinin çox böyük mənfi mənası var idi. Biz indi iddia etmirik ki, bu torpaqlar Azərbaycana birləşsin. Halbuki hər bir azərbaycanlı, hər bir vətəndaş, hər bir uşaq öz tarixini bilməlidir. Bilinməlidir ki, bu bölgələr tarixi Azərbaycan torpaqlarıdır.                    
                                                                          

 Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev:
“Türk dünyası böyük dünyadır. Vaxtilə türk dünyasının qədim və ayrılmaz diyarı olan Zəngəzur bölgəsinin Azərbaycandan qoparılıb Ermənistana verilməsi nəticəsində türk dünyası arasında olan coğrafi bağlantı pozulubdur. Biz xəritəyə baxsaq görərik ki, əgər o tarixi ədalətsizlik törədilməsəydi, bu gün vahid türk dünyası coğrafi baxımdan da bir məkan kimi yaşayacaqdı”.

Türkdilli ölkələrin dövlət başçılarının X zirvə toplantısında nitqindən, 16.IX.2010, İstanbul

 

 prezidentПередача Зангезура Армении расчленила тюркский мир - президент Азербайджана

27.04.2011

Передача Зангезура Армении расчленила тюркский мир - президент Азербайджана

Передача Зангезурского края Армении была большой несправедливостью и расчленила весь тюркский мир. Об этом заявил президент Азербайджана Ильхам Алиев, выступая накануне 26 апреля на ежегодном общем собрании Национальной Академии наук Азербайджана, передает официальный сайт азербайджанского президента. Отметим, что так называемый Зангезурский клин - южная часть Армении, соединяющая страну с Ираном и обеспечивающая стратегический коридор в условиях блокады армянских коммуникаций со стороны Азербайджана и Турции.

"Зангезурский край - это древняя азербайджанская земля, и он искусственно передан Армении. Передача Зангезурского края Армении была большой несправедливостью. Часть нашей родной земли была присоединена к Армении. Это имело очень большие негативные последствия. Это расчленило весь тюркский мир. Сегодня тюркский мир расчленен с географической точки зрения", - подчеркнул Алиев.

Он также констатировал, что Иреван (Ереван - ИА REGNUM), как столица Армении, был передан азербайджанским государством в 1918 году: "Большинство населения Иреванского ханства составляли азербайджанцы. Правда, мы стараемся и будем стараться политическими шагами, экономическими инициативами, проведением саммитов тюркоязычных государств - должен также отметить деятельность ТЮРКСОЙ - объединить весь тюркский мир, объединить политические интересы, осуществлять еще более многостороннее сотрудничество в экономической сфере. Но с географической точки зрения тюркский мир сегодня расчленен. То есть вся эта историческая правда должна увидеть свет. Об этом должны знать не только внутри страны, но и за рубежом. Поэтому особое значение имеет издание этих книг на иностранных языках".

Ильхам Алиев подчеркнул, что большинство топонимов всей нынешней территории Армении - азербайджанского происхождения: "Названия городов, сел. Это можно увидеть и в Большой Советской Энциклопедии. В то время были записаны названия армянских городов и старые варианты этих названий. Мы должны знать все это. Сегодня армянское государство выступает с территориальными притязаниями против нас. Наши земли находятся под оккупацией. Нагорный Карабах оккупирован. Нагорный Карабах - это исконно азербайджанская земля. Армянская пропаганда задействована против нас во всем мире. Мы же должны доводить правду о том, что город Ханкенди - это не Степанакерт, а Ханкенди. Степанакерт был назван именем главаря бандитского отряда Шаумяна. Я неоднократно говорил о том, что если бы этот населенный пункт имел историческое название, то армяне восстановили бы его. Это наша земля".

"Научные исследования и научные труды, книги очень важны. Я очень рад, что работа в этом направлении идет. Мы должны еще более усилить, модернизировать нашу работу в этой области. К этим вопросам должны активно подключиться не только наши ученые, но и, считаю, общественность через интернет. Если учесть, что правда и историческая справедливость на нашей стороне, то это нужно как сегодня, так и для будущего", - заявил Ильхам Алиев. Президент подчеркнул, что инициативы, связанные с работой в этой области, реализуются и это очень позитивный факт. "Считаю, что этому вопросу следует уделять особое внимание. Мы должны шире использовать научную сторону этого вопроса и как фактор в нашей пропаганде", - отметил Алиев.
                                                                                                                          ИА Регнум

 

 Irevan-xanliq-1800                                                                  ( Tarixi oçerk )

 

Tarixi Zəngəzur mahalı əsasən Qafan, Gorus, Qarakilsə (Sisian), Mehri, Zəngilan, Qubadlı, Laçın bölgələrini əhatə edib. Bu gün bütünlüklə Ermənistan Respublikasının işğalı altında qalan Zəngəzur ən qədim dövrlərdən Azərbaycan ərazilərində təşəkkül tapmış dövlətlərin tərkibində mövcud olmuşdur. Çox sayda yaxın, uzaq tarixi mənbələrdə, o cümlədən erməni, rus, fars mənbələrində bu barədə birmənalı, təkzibolunmaz faktlar, məlumatlar mövcuddur. Adar yerin, torpağın danışan dilidir, onun üstündə yaşamışların ən etibarlı, uzunömürlü ünvanlarıdır. Zəngəzurdakı türk mənşəli toponimik adların mütləq çoxluğu da bu fikri təsdiqləyir. Toponimin adındakı “zəngi” leksik vahidi də türk tayfa adıdır. Türkdilli respublikalarda və Azərbaycanın çoxlu yer adlarında bu oğuz-türk tayfasının izləri yaşayır; Zəngiçay, Zəngitəpə, Zəngərik, Zəngişamlı, Zəngənə, Zəngilan, Zəngəran, Zəngənə, Zəngişalı, Zəngidərə çayı, Zəngibasar, Zəngilər, Zəncan, Zəngilli, Zəngi çayı və s. Mahmud Kaşğari, Rəşidəddin, Əbdülqazi, A.Bakıxanovun əsərlərində və bir çox digər yazılı mənbələrdə 24 oğuz tayfasından biri olan “zəngi”nin adı keçir. Zəngi tayfaları Azərbaycan Atabəylər, Səfəvilər hakimiyyətlərinin əsas sütunlarından olub. Xatırladaq ki, məngi, səngi, vəngi adlı qohum türksoyların da adları mənbələrdən keçir və izləri türksoyların yaşadıqları yerlərdə çoxlu izləri qalmaqdadır. Ziya Bünyadovun “Azərbaycan Atabəylər dövləti” kitabında (səh.26, 42...) Xəlifə ilə Mosulun çox nüfuzlu atabəyi olmuş Zəngi arasında münasibətlərdən söz açılır : “ Xəlifə özünün bütün planlarının yerinə yetirilməsini Zəngiyə həvalə etdi. Beləliklə, Bağdadda üçlər - Xəlifə, Davud, Zəngi - birliyi yarandı. Məsuda qarşı yönəldilmiş bu birlik əslində İraq sultanlığının mərkəzi hakimiyyətinə qarşı çevrilmişdi. Xəlifənin müttəfiqləri arasında atabəy Zənginin iştirakı və nüfuzu nəinki müttəfiq əmirlərin belə addım atmasına yol vermədi, Sultan Zəngini Farsa və onun nahiyələrinə hakim təyin etdi...”

Bir sıra tədqiqatçıların fikrincə, Zəngəzurdakı ikinci leksem ərəbcə "sur" dağ, daş, divar, qayalıq yer, hasar, qala, bürc deməkdir (dilin ahənginə, asan tələffüzə görə s-z-yə çevrilib). Bu ad ərazinin relyefini düzgün səciyyələndirir-yəni zəngilərin yaşadığı dağlıq yer. Zəngəzur ərazisindəki adların da bir çoxunda sur-zur-zor daşlaşıb qalıb. Amma axı “zor” sözü Qafqaz və Anadolu türklərinin dilində çox yaxşı, böyük, gözəl mənasında da gen-bol işlənməkdədir; zor yer, zor kişi, zor adam və sair.

Bu baxımdan “Etimoloqiya nazvaniya «Zanqezur» neyasna "-?! http://ru.wikipedia.org. fikri etibarsızdır.

“Kitabi-Dədə Qorqud”dan (X boy) bir yarpaq: “Oğuz igidi Usun oğlu Əkrək dədə-baba, el yolu, yəni Gorus-Əngələyüz-Dərəşam yolu ilə üç gün- üç gecəyə yortaraq Əlincə qalaya çatdı...”. Zəngəzurun baş kəndi Gorus –Us, Uş tayfasının gorgahı, yaşayış yeri, yurdu olub. Qafqaz Albaniyasının tərkibində mövcud olmuş Sünik knyazlığı da əsasən Zəngəzurun Sisian və Gorus bölgələrini əhatə edirdi. Sisianın adı ilkin yazılı mənbələrin əksəriyyətində ”Sisakan”-dır. Moisey Xorenatsi “Erməni tarixi” əsərində yazır: “...Qoxtan əhalisi Sisak nəslinin varisləridir” (müqayisə et: Arşak- Alban sülaləsinin adıdır). Qoxtan əhalisi Naxçıvan və Zəngəzurda məskunlaşmışdı. Sisakan toponimində həm də türk-oğuz mənşəli arxaik söz daşlaşıb qalıb; “kan” -hündür dağ silsiləsi, dağlıq yer anlamında gen-bol işlənmişdir, yəni Sisakan -“Sisak nəslinin yaşadığı dağlıq yer” mənasındadır. Sisianda Şirikan adlı kənd də vardı. Müqayisə et: Balakən, Beyləqan, Abakan, Balkan, Alban dövlətinin vilayətləri Atropatakan, Vaspurakan, Varaşkan, Paytarakan, Mardpetakan...

“Sünik” toponimi (knyazlığı, vilayəti, bu adda kənd də olub) sak türkdilli tayfa adı ilə əlaqəlidir. Zəngəzurun digər bölgəsi Laçın, Mığrı-Meğri adlarında da türk tayfalarının izi qalıb. Meğri rayonunun Nüvədi kəndindəki Qarqar yazıları öz qədimliyi, mükəmməlliyi, ümumtürk tarixi üçün əhəmiyyəti ilə “Orxon-Yenisey” abidələrindən geridə qalmırdı. Bərgüşad çay və ərazi adında atəşpərəstlərin inandığı Bərgu peyğəmbərin adı qalıb. Qubadlının Əliquluşağı kəndində V əsin yadigarı olan Göyqala atəşpərəstliyin bir çox izlərini özündə saxlamışdı.

Zəngəzurun ən böyük şəhərləri Qafan-qaf türk etnosunun, Qacaran-qacar tayfalarının yurd yerləri olmuşdur, an-əski türkcəmizdə cəmlik, çoxluq bildirir. Moisey Kalankatlı “Alban tarixi” əsərində yazır: “...V əsrin əvvəllərində Qor və Qazan adlı iki qardaş böyük ordu ilə gəlib Sünikdə məskən saldı”. Qor-əski türkcəmizdə həm də igid, cəsur adam deməkdi. Gorus bəzi mənbələrdə Qorus kimi də gedib-“igid uslar yurdu”. Qaf, Qazan köklü 40-dan çox toponim var Zəngəzur ellərində. Doğulub boya-başa çatdığım, 20 ildir həsrəti ilə yaşadığım Zəngəzurun əsrlər boyu ayrılmaz parçası olmuş Qubadlının (türk tayfa, törəsinin adıdır) tək 33 yer-yurd, dağ-dərə, el-oba adı Ana Kitabımız “Kitabi-Dədə Qorqud”dakı adlarla eynidir. “Oğuz yurdum Qubadlım” adlı məqaləmdə bunlar barədə geniş yazmışam- “Azərbaycan” jurnalı, 1999, № 7)..

Türk etnoslarının qədim və erkən orta əsrlərdə Azərbaycan ərazisində Manna və Maday (e.ə.VII-XII əsrlər), Sak çarlığı (e.ə. VII-V əsrlər), Atropatena (e.ə. IV eranın III əsrləri), Albaniya (e.ə. IV eranın VIII əsrləri), Cənub-Şərqi Avropada Skif çarlığı (e.ə.VII-III əsrlər), Sannat çarlığı (e.ə. III - eranın III əsrləri), Avar, Bolqar və Xəzər xaqanlıqları (e.ə. VI-IX əsrlər), Mərkəzi və Orta Asiyada Hun xaqanlığı (e.ə. III-I əsrlər), türk xaqanlıqları (VI-VIII əsrlər) və digər çoxlu türk dövlətləri Sünik-Zəngəzuru da əhatə etmişdi və bunlar mövcud olanda ermənilərin bu ərazilərdə heç bir dövləti yox idi.

Zəngəzur Cavidan, Cavanşir, Babək dövründə xürrəmilər hərəkatının, ərəblərə qarşı savaşların əsas mərkəzi, 30 ildən artıq sürən qanlı döyüşlərin məkanı olmuşdur. Həm də ona görə ki, atəşpərəstliyin ən məşhur məbədgahları bu yerlərdə idi və neçə-neçə abidədə izi yaşamaqda idi. Ərəblər məhz Cənubi Azərbaycan-Naxçıvan-Biçənək-Gorus-Laçın-Bərdə istiqaməti ilə hərəkət edərək o vaxt Alban, Arran adlanan Şimali Azərbaycanı zəbt etmişdilər.

1065-ci ildə Səlcuq-türk imperiyasının şanlı hökmdarı Alp-Arslan Qafan şəhərini tutaraq Sünik knyazlığının mövcudluğuna son qoydu. 150 il davam edən səlcuqlu hökmranlığı Zəngəzur ərazisində türk-islam nüfuzunu daha da genişləndirdi, bu yerlərdə çox sayda türksoylu tayfalar məskunlaşdı.

1236-cı ildə monqol-tatarlar Zəngəzuru da işğal etdi. Elxanilər, Hülakilər, Şeyx Həsən Çoban, Məlik Əşrəf, Əmir Əxicud, Şeyx Üveys Cəlairin hökmranlığı dövrlərinə aid bütün yazılı məxəzlərdə Zəngəzurdakı yer-yurd adlarının adı keçir, bu yerlər qanlı savaşlar meydanına çevrilmişdi. “ ...1359-cu ildə Varzaqun yaxınlığında Cəlairi əmiri Məhəmməd bin Müzəffər tərəfindən məğlub edilən Əxicuq böyük itki verərək Qafana qaçmışdı. Çobanilərin Qafanda sığınacaq tapması hər şeydən əvvəl Qafan qalasının hərbi-strateji baxımdan alınmaz mövqeyi ilə bağlı idi....Əxicuq Qafana, ona ata kimi olan Sədrəddin Qafaninin yanına getdi. Üveys elçi göndərib Əxicuqu gətirdi və onunla barışdı” (XIV əsr salnaməçisi Zeynəddin bin Həmdullah Qəzvini, ”Zeylü-tarixi-güzidə” əsərindən). Foma Mesoplu yazır: “...1386-cı ildə Qızıl Orda xanı Toxtamışın qoşunları Sünikin 12 vilayətini talan etdilər, əhalisinin çoxunu qılıncdan keçirdilər və əsir götürdülər”. Salnaməçi onu da qeyd edir ki, aprelin 7-də qəflətən güclü qar yağması əhalinin bir hissəsini labüd ölümdən xilas etdi, çünki qoşunlar belə dağlıq ərazilərə çıxmağı, vuruşmağı bilmir, çoxlu itki verirdi.

1395-ci ildə Əmir Teymur Zəngəzuru özünə tabe etdi, bu ərazilər daha sonra Qaraqoyunlu (1410-68), Ağqoyunluların (1468-1502), 1502-ci ildə Səfəvi qızılbaşlarının hakimiyyəti altına düşdü, Osmanlı və İran xanədanları arasında bir neçə əsr savaş meydanına çevrildi. Zəngəzur bir əsrə yaxın Naxçıvan bəylərbəyliyinə tabe oldu. 1748-ci ildə Qarabağ xanlığını yaradıb ilbəil güclənən Pənahəli xan 1750-ci ildə iti zəkası, hərbi qüvvələrinin üstünlüyü sayəsində Zəngəzur ellərini-Bərgüşad, Tatev, Sisian, Qafan, Meğrini Naxçıvan bəylərbəyliyindən qoparıb öz xanlığına qatdı və bu ərazilər Qaraçorlu mahalı adlandırıldı.

Türkiyə Cümhuriyyəti Başbakanlığına tabe olan Dövlət Arxivində Osmanlı idarəçiliyi dövrünə-1593-cü ilə aid “Gəncə-Qarabağ əyalətinin icmal dəftəri” saxlanılır, 200-ə qədər kəndin bir neçəsinin adı istisna olmaqla hamısı türk mənşəlidir. Vergiləri yığmaq üçün tərtib olunan sənədlərdə 50-dən artıq kəndin qarşısında “heç kim yaşamır” qeydi var. Fikrimizcə, bu vergi ödəməmək üçün qəsdən belə qeydə alınmışdır. 1727-ci ilə aid sənədlərdə də 400 evlik (“xanə”) bu bölgə əhalisinin (bir qismi də kürd olmaqla) daim vergilərdən yayındığı, üstlərinə əsgər göndəriləndə isə dağlardakı sığnaqlara çəkildiyi, müqavimət göstərdikləri yazılıb. Qaraçorlu mahalı 1840-cı ildə ləğv edilərək Şuşa qəzasının Zəngəzur sahəsinə qatıldı.

Rusiya Azərbaycanı ilhaq edəndən sonra da Zəngəzur Qarabağın tərkibində qaldı, 1861-ci ildə Zəngəzur qəzası yaradıldı, 1867-ci il dekabrında Zəngəzur yeni yaradılan Gəncə (Yelizavetpol) quberniyasının tərkibində ən böyük ərazi-inzibati vahidi olub dörd dairəyə (okruq) bölünmüşdü: Hacısamlı, Alyanlı, Bərguşad və Həkəri dairələri. Zəngəzurun qəza mərkəzi Gorus şəhəri idi.

1886-cı ilin statistik məlumatlarına görə Zəngəzurdakı 326 kənddən yalnız 81-də ermənilər yaşamışdı, həm də Rusiyanın imperiya planlarına uyğun sistemli şəkildə İran və Türkiyədən minlərlə erməni əhalisi Qarabağa-Zəngəzura köçürüldükdən sonra. 1908-ci ildə Yelizavetpol quberniyası üzrə əhalinin siyahıya alınması sənədlərində Zəngəzur qəzası əhalisinin 294 min 753 nəfər olduğu göstərilir. Bunlardan 197 mini (67%) müsəlman, 97 mini (32,9%) erməni idi (Müxtəsər xronoloji Ensiklopediya). 1920-ci ildə Zəngəzurda yaşayan 224.197 nəfər əhalinin 70 %-i Azərbaycan türkləri idilər.

Zəngəzur 1918-20-ci illərdə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin tərkibində qəza olub ərazisi 113,895,97 km2 olmuş, Sovet hakimiyyətinin ilk illərində 27 min km2 azalmışdır. Bu rəqəm Ermənistanın ərazisinin 90 %-ni təşkil edir. Bunlar Zəngəzur, İrəvan, Bəyazid, Şərur-Dərələyəz və Göyçə mahalının

Ermənistana verilən hissələrinin ərazisidir. 1921-ci ildə Ermənistana verilən (Qafan, Gorus, Sisyan və Mehri) ərazisi bütövlükdə 4505,5 km2 olmuşdur, yəni Azərbaycan SSR-in Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin ərazisindən 105,5 km2-dən çox olmuşdur.

XX əsrin əvvəllərində Zəngəzurun ərazisi 7 min 892 kv.km idi.

Ulularımızın bizə əmanət verdiyi, miras qoyduğu Zəngəzur elləri 20 ildir ki, bütünlüklə erməni işğalındadır.

           ***

 

 

 

Osmanlı İmperiyasının çöküşü, Birinci Dünya savaşı və Zəngəzur hadisələri

 

 

1829-cu il oktyabrın 10-da Paskeviç imperator I Nikolaya yazdığı raportunda göstərirdi: "Bayaziddə 2 min erməni bizim əsgərlərin cərgəsində vuruşmuşdular, Ərzurumda xristian əhalisinin böyük hissəsi bizim dini bayramı qeyd etmişlər; Qarsda ermənilərdən ibarət 800 nəfərlik könüllü batalyon təşkil edilmişdi, onların ailələrindən - 10 min nəfərinin başının üstünü labüd təhlükə almışdır. Bu bədbəxt qurbanlara diqqətinizi yönəldin, Rusiyaya göstərdikləri məhəbbətə görə Osmanlıların onlardan qisas almasına yol verməyin.

Ona görə də cəsarət edib Əlahəzrət imperatordan mənə bu ailələri Gürcüstan və Erməni vilayətlərində yerləşdirmək ixtiyarını verməsini xahiş edirəm. Zənnimcə, köçürülən hər bir ailəyə orta hesabla 50 gümüş rubl kifayət edəcəkdir".

Noyabrın 18-də hərbi nazir Çernışev Paskeviçə cavab göndərir ki, imperator onun təklifini bəyənmişdir. Bundan sonra Paskeviç dərhal əməli fəaliyyətə keçir.

N. N. Şavrov Rusiyanın Zaqafqaziyadakı müstəmləkəçilik siyasəti haqqında yazır: «Biz müstəmləkəçilik fəaliyyətimizə Zaqafqaziyada rusların deyil, bizə yad olan xalqların yerləşdirilməsindən başladıq... 1826-28-ci illər müharibəsinin qurtarmasından sonrakı iki il ərzində 1828-ci ildən 1830-cu ilədək Zaqafqaziyaya 40 min İran və 84 min Türkiyə erməniləri köçürmüş və onları Yelizavetpol (Gəncə) və İrəvan quberniyalarının ən yaxşı dövlət torpaqlarında yerləşdirmişdik ki, orada erməni əhalisi cüzi idi.” Ermənilərin indiki Ermənistan ərazisinə axını 1877-1878-ci illər Rusiya-Türkiyə müharibəsindən sonra bir daha güclənmişdi. 90-cı illərdə Türkiyədə baş verən erməni üsyanları nəticəsində 400 minə yaxın erməni yenə də Qafqaza köçüb gəlmişdi.

N. Şavrov qeyd edir ki, 20-ci əsrin əvvəlində Zaqafqaziyada yaşayan 1300000 ermənidən bir milyonu yerli əhali deyil, rusların vasitəsilə məskunlaşdırılmışdı.

Daha sonralar, Sovet hakimiyyəti illərində xarici ölkələrdə yaşayan 100 mindən artıq erməni Ermənistana köçüb gəlmişdi.

Bütün qeyd edilənlərdən o nəticəyə gəlmək olar ki, indiki Ermənistanda yaşayan ermənilərin sələflərinin demək olar ki, əksəriyyəti vaxtilə Cənubi Azərbaycandan və sonralar Türkiyədən, son dövrlərdə isə xarici ölkələrdən - əsasən Suriyadan, Yunanıstandan, Livandan, Bolqarıstandan, Rumıniyadan köçüb gələnlərdən ibarətdir.

Göründüyü kimi, ruslarla ermənilərin Osmanlı əleyhinə hərbi birliyinin kökü XIX əsrin əvvəllərinə gedir.

Osmanlı imperatoru 1895-ci ilin mart-aprelində Fransa, Böyük Britaniya və Rusiyanın İstanbuldakı səfirlərinin Ermənistandakı islahatlara dair memorandumu, “Türkiyə Ermənistanında” rus və avropalı məmurların müşahidəçiliyi altında islahatlar aparılmasına dair dekreti imzalamaq, yazılı öhdəliklər götürmək məcburiyyətində qalmışdı. Birinci Dünya savaşı ərəfəsində Rusiya, Fransa, İngiltərənin ciddi təzyiqləri və erməni kilsəsinin aktiv fəaliyyəti sayəsində (Eçmiəzdin katalikosu Poqos Nubar bu məqsədlə Avropanın əksər paytaxtlarında görüşlər keçirmiş, “zavallı xristian ermənilərin dözülməz vəziyyətini, məzlum erməni xalqının arzularını izhar etmişdi) gücü, taqəti tükənməkdə olan Osmanlıda ermənilər açıq və gizli şəkildə silahlanmağa, döyüşə hazır qüvvələr qurmağa və vahid mərkəzdə təşkilatlanmağa nail olmuşdu.

Rusiya xarici işlər naziri Sazonov erməni məsələsi ilə şəxsən fəal məşğul idi, özü avropalı həmkarları ilə yazışırdı, hətta, Osmanlıda ermənilərə muxtariyyət verilməsinə maraq göstərməyən Almaniyanın da razılığını almışdı.

İyun 1913-cü ildə Rusiya tərəfindən hazırlanmış 30 müddəalıq Layihə 6 vilayətdən- Ərzurum, Van, Bitlis, Diyarbəkir, Xarput, Sivasdan ibarət erməni vilayəti yaradılmasını, bu vilayətin idarəedicisinin də beş il müddətinə xristian avropalı olmasını, bütün idarəedici funksiyaların ona verilməsini təklif etmişdi. Rusiya itaətindəki “Türkiyə Ermənistanı”nın Mersin limanı ilə dənizə çıxışı da olmalı və bu muxtar vilayəti Rusiyanın müstəmləkəsinə çevrilməli idi

Faktik olaraq Osmanlı dövlətinin parçalanması demək olan həmin Rusiya Layihəsi azacıq fərqlə ötən əsrin sonlarında 1989-cu ildə Azərbaycanda, Dağlıq Qarabağda yenidən tətbiq edildi (Moskvanın Xankəndində tətbiq etdiyi Arkadi Volski hakimiyyətini yada salın), mahiyyət, plan, məqsəd, ssenari də, ssenarist, rejissor, baş rolun ifaçısı da eyni idi, şəkillər, pərdələrin bircə yeri, zamanı dəyişmişdi. Heç dəstəkçi dövlətlər də dəyişməyib; onlar 20 ildir Minsk Qrupu adı altında Azərbaycan torpaqlarının bir hissəsini də Ermənistana birləşdirməyə nail olublar.

            Birinci Dünya savaşında tamamən işğal edilib pay-püş olunan Osmanlı imperatorluğunun xarabalıqları üzərində Qazi Mustafa Kamal Paşa komandanlığı altında qəhrəman türk xalqı Qurtuluş (ölüm-dirim ) Savaşına qalxaraq öz iradəsini, əzmini, milli qürurunu, gücünü və milli mənliyini ortaya qoyub xristian dünyasının son səlib yürüşünün planlarını pozdu, xəyallarını puça çıxardı.

Beləliklə də, 1-ci Cahan savaşının ən ağır zərbəsi Azərbaycana dəydi; Müttəfiq Dövlətlər, ardınca da Bolşevik Rusiyası Anadoluda itirdiklərinin əvəzini Azərbaycanda çıxdılar-Azərbaycan torpaqlarında yox yerdən Ermənistan adlı dövlət quruldu. 200 ildən artıq bir zamanda müstəqil dövlətçilik ənənələrini itirmiş, xanlıqlara parçalanmış, rusla farsın əlində qurbanlıq quzuya dönmüş binəva Azərbaycan torpaqları bu dəfə Rusiya (Dağıstan MR), Ermənistan və Gürcüstana bəxşiş edildi.

 

 

Osmanlıda “erməni genosidi” yalanı rus və amerikalı şahidlərin gözü ilə

 

 

Erməni tarixinin, fəlsəfə və ədəbiyyatının bilicisi və məşhur tədqiqatçısı Rostov ermənisi Kerope Patkanov (1833-89): “Ermənilər ən qədim dövrlərdən böyük imperiyaların toqquşmasının qurbanı olublar. Ermənistan bir dövlət kimi bəşəriyyət tarixində heç bir mühüm rol oynamamış, onun adı ölkənin coğrafi termini olub, güclü qonşu dövlətlərin: assuriyalıların, midiyalıların, yunanların, iranlıların, monqolların, rusların öz mübahisələrini həll etdikləri yer olmuşdur.”

V.Veliçko: “Həmişə dəyişkən sərhədləri olan, şübhəli erməni çarları hər vaxt güclü qonşu ölkələrdən asılı olub və həmişə sistematik olaraq onlara xəyanət edib. Hara ona sərfəlidir, ora onun vətənidir.”

I Dünya Müharibəsinin başlandığı ilk günlərdə Osmanlı torpaqlarına hücum edən rus ordusunun komandanı general L.Odişidzenin Sankt-Peterburqa yazdığı məktub: “11-12 mart gecəsində erməni cəlladlar Ərzincan ətrafındakı ərazilərdə müsəlmanları süngülərlə və baltalarla qətlə yetirdilər. Bu vəhşilər öz qurbanlarını əksərən məlum planları məqsədilə qazdırdıqları xəndəklərə atırdılar. Hər xəndəyə 80 müsəlmanın nəşi atılırdı. Mənim yavərim 200 belə xəndək saydı.”

Polkovnik-leytenant Qryaznov da gördüyü vəhşiliklərdən dəhşətə gələrək mərkəzə göndərdiyi rəsmi raportda yazırdı: ”Kəndlərə aparan yollara müsəlman kəndlilərinin süngüyə keçirilmiş meyidləri, kəsilmiş bədən hissələri, dağıdıb tökülmüş daxili orqanları səpələnmişdi. Dəhşətlidir! Öldürülənlər əsasən qadın və uşaqlardır. Dərin quyular qazılmış və köməksiz insanlar heyvan kimi kəsilərək bir-birinin ardınca quyulara atılmışlar. Sonradan öldürülmüş müsəlmanlar da quyulara doldurulmuşlar. Quyu meyidlərlə doldurulandan sonra ona nəzarət edən erməni deyirdi: 70 meyid var, 10-nuna da yer var.” Sonra daha 10 müsəlmanı parça-parça doğrayıb quyuya atırdılar, üstün torpaqla örtürdülər. Qətllərə məsul erməni bir dama doldurulmuş 80 müsəlmanın hamısının başın bir-bir kəsirdi. Rusicahanın ardınca ermənilər Ərzuruma tərəf hərəkət edirlər.”

Polkovnik-leytenant Tverdoxlebov: “Ermənilər zavallı türklərə qarşı ağlasığmaz qəddarlıqla qətllər törədirdilər, silahsız türklərin özünümüdafiə üçün heç nəyi yox idi.”

Fransız səyyahı Qraf de-Qöle yazırdı: “Erməninin yoxsulluğunu və iztirablarını görəndə qəlbimdə çox böyük mərhəmət hissi oyansa da, onlara heç vaxt qanım qaynamırdı, çünki onlarda mənfur bir biclik, biabırçı bir əclaflıq və rüsvayçı bir alçaqlıq vardır”.

Hələ 1915-ci il “ermənilərin genosidi” deyilən bir şey yox idi, genosidi törədənlər isə şahid rusların da yazdıqları kimi gözləri qan çanağına dönmüş erməni nizami ordu hissələri idi.

 

Bu isə Amerika ingilislərinin yazdıqlarıdır

 

1919-cu ilin əvvəlində ABŞ-ın İstanbuldakı səfiri Morgentau general Harborda yazırdı: “750 min erməni faktiki olaraq Zaqafqaziyada yerləşdirilmişdir.”

Konyadakı Amerika yardımı direktoru Meri Küşmən yazırdı: “1915-ci ildə yarım milyon erməni köçkün bu şəhərdən keçib getmişdir.”

Amerika konsulu Cessi B.Cəkson Kilikiya katalikosu II Sakal-Xakayanın və arxiyepiskop Muşeq Serokyan və digər yerli erməni icması üzvlərinin ifadələrinə əsaslanaraq yazırdı: “Cənuba köçürülmüş bir milyon erməninin təxminən 100 mini Suriya və Mesopotomiyanın ərazisində yaşayır”.

Doktor Henri Riqqz isə yazırdı ki, Xarputda yaşayan 175 min ermənin 25 mini yerlərindən tərpənməmişlər, hazırda da burda yaşamağa davam edirlər.

Naynz və Sazerləndin Anadolu torpaqlarının bir çox vilayətlərini gəzib görüb eşitdiklərinə dair ABŞ-a yazıb göndərdikləri hesabatı bu sözlərlə bitirdi: “Biz inanırıq ki, ermənilər türklərə, türklərin ermənilərə etdiyindən daha çox cinayətdə günahkardırlar.”

1914-16-cı illərdə Osmanlıdan gələn 350 min erməni də Qafqazda məskunlaşmışdı, Andranik isə öz ardınca 30 min ermənini gətirib Zəngəzurda qırdığı türk, kürd kəndlərində yerləşdirmişdi.

1914-cü ildə aparılmış siyahıya almaya görə Osmanlıda yaşayan ermənilərin sayı 1 milyon 170 min idi. 1915-ci ilə qədərki bütün siyahıya almalarda ermənilərin Osmanlı hüdudlarındakı sayı heç vaxt şişirtmələrdən sonra belə 1,3 milyonu keçməyib.

Buyurun hesablayın, hardan çıxdı 1, 5 milyon erməninin qətli, “genosidi”. Ağ yalan olduğu heç kimdə şübhə doğurmur, ancaq nə fayda, türk-islam düşmənlərinə bu yalanlar lazımdır. Bunun adı siyasətdi.

Amma ABŞ Prezidenti Vudro Vilson da ötən əsrin 20-ci illərində “Ermənistan üçün ABŞ mandatı” almaqdan, Anadolu torpaqlarından ermənilərə pay qoparmaqdan ötrü var qüvvəsini sərf edirdi. 6 aprel 1917-ci ildə Vilson ABŞ-ın I Dünya müharibəsinə qatılması barədə qərar verdi. Konqresə müraciətində o, "Bütün müharibələrə son qoymaq məqsədilə müharibəyə başlamağa" çağırırdı. 8 yanvar 1918-ci ildə o Konqresdəki çıxışında müharibədən sonrakı dünyanın yenidən qurulmasını, daimi sülhün təmin edilməsini nəzərdə tutan və "14 bənd" adı ilə məşhur olan tezislərini irəli sürdü. Müharibədən sonra bu tezislərdə irəli sürülən ideyalardan yalnız 5-i, o cümlədən Millətlər Cəmiyyətinin qurulması fikri həyata keçirildi. Qalan “tezislər” milyonlarla müsəlmanın qanını içməkdə davam edir.

28 may 1919-cu ildə Əlimərdan bəy Topçubaşovun başçılıq etdiyi Azərbaycan nümayəndə heyəti Paris sülh konfransında ABŞ prezidenti Vudro Vilsonla görüşərək Xalq Cümhuriyyətinin tanınmasını xahiş etdi. Antitürk və ermənipərəst mövqeyi ilə seçilən Vilson bu xahişi rədd etdi. Çünki Ermənistanın Türkiyəyə ərazi iddiaları Vilsonun hamiliyi ilə güclü surətdə dəstəklənirdi. V.Vilson Ermənistan üzərində ABŞ-ın mandatını rəsmiləşdirmək üçün Senata müraciət etmişdi. Onun düşüncələrinə görə insan haqları “Böyük Ermənistan və ermənilərin xilası”ndan ibarət idi. Sevr müqaviləsinin VI bölməsinin 89-cu maddəsinə görə Ərzurum, Trapezund, Van, Bitlis Ermənistana verilirdi. Onun sərhədlərini Vilson təyin edəcəkdi. Lakin müzəffər türk ordusu bir-birinin ardınca doğma vilayətlərini güclü hamisi olan düşmənin tapdağından azad etdi və məkrli planın reallaşmaq ehtimalını puça çıxarırdı. V.Vilsonun qərarı ilə yaradılmalı olan süni “Müstəqil Ermənistan” iki həftəyə süqut etdi.

 

Sözardı:

 

         ABŞ Konqresinin hələ də öz qüvvəsində qalan bədnam 907-ci siyasi qətnaməsinin ilk müddəası belədir:

-Dağlıq Qarabağ ətrafında münaqişənin dinc yolla və ədalətli nizama salınması uğrunda Dağlıq Qarabağ xalqının (oxu: ermənilərin-H.N) əsas hüquqlarını və mübarizəsini ABŞ-ın müdafiə etdiyini nəzərə alaraq ABŞ Hökuməti Ermənistanda baş işləri üzrə səylərə kömək göstərməyi davam və təşviq etdirməlidir....

           Bu sitatlar üzərində də düşünməyə dəyər:

“Daşnaklar Zaqafqaziyaya Ermənistandan girməyə başlayan Amerikanın agentləri idilər. “Böyük Ermənistan” ideyası bütün Qafqazı tutmaq üçün ABŞ-ın işini asanlaşdırmalı idi...” ( “SSRİ-də vətəndaş müharibəsi tarixi”, 1922, c-3, səh 333). “”Daşnak ordusu Amerika çörəyi yeyirdi. ABŞ Ermənistana 50 min, İngiltərə 40 min, Fransa 30 min əsgər üçün geyim, ərzaq, hərbi sursat, 10 milyon patron vermişdi. “Şərq xalqları” jurnalı N.1, səh-49).

Göründüyü kimi, əsrlərlə Qafqaz və Anadoluda bir-biri ilə qonşuluqda mehribancasına yaşamış ermənilər və türklər arasında ədavət, kin, nifrət toxumu səpənlər məhz rus, ingilis, fransız, yunanlar olmuşdur, bundan hər iki millət çox ağır ziyan çəkmiş, bədəl ödəmişdir. Ermənilər tarix boyu digər dövlətlərin əlində vasitə olmuş, özləri də ağır itkilərə məruz qalmışlar, məqsəd isə müsəlman türklərə qarşı öz planlarını həyata keçirmək idi. Həmin siyasət, proses bu gün də davam etməkdədir, daha çox türk, ya fərqi yox-azərbaycanlı, erməni bu məkrli siyasəti get-gedə daha açıq görüb anlamaqda, qurtuluş yolu aramaqdadır. Ermənilər Osmanlı mənbələrində “sadiq millət” olaraq ticarət, sənətkarlıq, bankçılıq, təbabət kimi sahələrdə mühüm mövqe tuturdular. Aşağıda yenə faktlar olacaqdır.

 

 

“İngilis barmağı” Zəngəzurda

 

 

           Böyük Britaniyanın Qafqazdakı diplomatik nümayəndəliyinin rəhbəri general Tomson 1919-cu il martın 28-də Yerevanda Ermənistan hökumətinin iclasında çıxışında demişdi: "...Zəngəzur Erməni Milli Şurası tərəfindən idarə ediləcək...Dağlıq Qarabağın idarə edilməsi üçün Ermənistan təcili öz nümayəndələrini verməlidir... Erməni qoşunları Qars və Naxçıvanı, Şərur-Dərələyəz-Sürməlini tuta bilər... Azərbaycan ordusu indi durduğu yerdən-Ağdam və Xankəndindən bu tərəfə keçməyəcək... Azərbaycan hökumətinin martın 19-da keçirilən iclasında qərar qəbul edilmişdir ki, Daxili İşlər Nazirliyi 1300 nəfərlik piyada və 500 nəfərlik erməni süvari dəstəsinin Şuşa, Xankəndi, Əsgərandan keçib Ermənistana getməsi üçün hərtərəfli səy göstərəcək. Mayor Monk Mezon mənə məlumat vermişdir ki, Azərbaycan hərbi hissələri general Mehmandarovun rəhbərliyi ilə onların sağ-salamat keçməsi üçün bütün tədbirləri görmüşdür...Azərbaycan Dağlıq Qarabağ və Zəngəzurun mübahisəli ərazi kimi Paris sülh konfransında həll olunacağını gözləyəcəkdir".

Tomson Ermənistan hökumətinin rəhbərlərinə 5 milyon ədəd patron və pul da göndəriləcəyini də vəd edir, vədini də yerinə yetirir.

Erməni stenoqraf protokolda "General Tomson dediklərinin evin divarlarından kənara çıxmayacağını bilərək açıq danışır..." qeydini etməyi də unutmayıb. “Osmanlı belgelerinde Karabağ”, səh 365.

Rusiyada çar hökuməti devriləndən bolşeviklərin Azərbaycana gəlişinə qədər Qafqazda cərəyan edən bütün proseslərdə ingilislər əsas ssenari müəllifi, rejissor və baş rolun ifaçısı idilər, Azərbaycandan qoparılıb Ermənistana veriləcək torpaqların sərhədlərini də ingilislər cızmışdı. Tomsonun Ermənistan hökumətinin rəhbərləri Xatisov və Tiqranyanla həmin iclasdakı dialoqları da çox mətləblərdən xəbər verir.

Bu iclasdan 4 gün sonra - aprelin 2-də Gorusda Zəngəzur ermənilərinin qurultayı keçirilir və qərar qəbul edilir: "Azərbaycanın Ermənistanın bir hissəsi olan Zəngəzuru tutmaq cəhdlərinə qarşı silahla cavab verilsin".

Qurultayın qərarı ilə Yepiskop Vahan və Erməni Milli Şurasının üzvü Bahadurov Bakıya Müttəfiq Dövlətlərin Qafqazdakı baş təmsilçisi general Tomsonun yanına gəlir və Qarabağa ermənilərinin bu tələblərini ona yetirirlər: Qarabağın dərhal Ermənistana birləşdirilməsi və ya Qarabağın Paris sülh konfransına qədər Ermənistana birləşdirilməsi; Qarabağda yerli erməni idarəçiliyinin təşkil edilməsi və Qarabağda ingilis general-qubernatorluğunun yaradılması...

Erməni başbilənlərinin hər cür vəziyyətdən öz mənfəətləri naminə yararlanmaq bacarığı qibtə edicidir...İngilislər gedib bolşeviklər gedəndə də belə oldu, SSRİ dağılanda- 90-cı illərdə də eyni plan işə salındı və hər dəfə istədiklərinə, Azərbaycandan qoparmağa nail oldular. Biz bir xalq, millət olaraq torpaq məsələsində yoxuq, görünmürük, müqavimətimiz 0 səviyyəsindədir.

Tomson Mudros müqaviləsinin ertəsi günü də Bakıya nota göndərərək 17 noyabrda saat 10.00-a kimi Bakının boşaldılmasını, Qafqaz İslam Ordusu Komandanı Nuru paşadan rəsmən tələb etdi. Nuru paşa ingilislərə verdiyi cavabda, Bakının işğal edilməsi məsələsini Azərbaycan hökuməti ilə müzakirə etmək lazım olduğunu söylədisə də, general Tomson belə bir hökuməti tanımadıqlarını bildirib belə demişdi: "Bizim bildiyimizə görə Azərbaycan xalqının səsverməsi ilə qurulmuş bir respublika ortada yoxdur. Türk komandanlığının intriqaları ilə təşəkkül tapmış bir hökumət vardır. Madam ki siz bunun əksini iddia edirsiniz, gəlib vəziyyəti yerində araşdırar və ona uyğun qərar verərik". ABŞ və Böyük Britaniya Gürcüstan və Ermənistandan fərqli olaraq AXC-ni tanımamışdı.

Azərbaycan torpaqlarında son türk hərbi birliyi olan 15-ci piyada diviziyası komandanı və qərargahı 30 noyabr 1918-ci il tarixində Gəncədən Tiflisə, ordan ingilislərin nəzarəti altında olan Batuma yola düşdü.

     Böyük Britaniyanın Hərbi naziri Çörçill 1919-cu il martın 6-da Qafqazla bağlı bir konfransda demişdi: “Heç şübhə yoxdur ki, Rusiyanın gələcək hökuməti bu regiona (Qafqaza-H.N) yenidən qayıdacaqdır, indiki fasilə məqamında baş verənlər əsas problem deyil, lakin Britaniya qoşunları o ərazilərdə nə qədər çox qalacaqsa, bizim caynağımız bir o qədər dərinə işləyəcəkdir.” 1917-ci ildə Rusiyada oktyabr inqilabından sonra, bolşeviklərə qarşı "14 dövlətin yürüşü" planının müəllifinin bu uzaqgörənliyini, ingilis diplomatiyasının gücünü, anlamaq üçün bp şirkətinin Azərbaycana-Xəzər regionuna gəlişi və burdakı fəaliyyəti, mənfəətlərini yada salmaq kifayətdir.

 

 

                       Zəngəzur qırğınları

 

 

Zəngəzur qırğınları Şərqi Anadolu torpaqlarında ermənilərin törətdikləri qətliamların davamı idi, eyni bir ssenarinin ardı idi, Amerika-İngiltərə, Fransa, Rusiyanın Anadolu limanlarına, Afrika sahillərindəki isti sulara, dənizlərə, Qafqaza, Bakı neftinə sahib olmaq uğrunda savaşının bir həlqəsi, nəticəsi idi. Müttəfiq qoşunları Rusiyanı sarsıdan inqilablardan dərhal istifadə edib Qafqazda möhkəmlənmək istəmişdilər. XX əsrin əvvəlində də, sonunda da böyük dövlətlərin maraqlarının toqquşmasından ermənilər məharətlə bəhrələndilər. Erməni kilsəsi, ardınca həm də daşnak partiyası erməni hərəkatının yol göstərəni, ilhamvericisi olaraq qalır.

Zəngəzur qəzasında yaradılmış komissiyanın məruzəsində adlı siyahı ilə göstərilən 115 kənd dağıdılmış, 3257 kişi, 2276 qadın və 2196 uşaq öldürülmüş, 1060 kişi, 794 qadın və 485 uşaq yaralanmış, yəni ən azı 10 068 azərbaycanlı öldürülüb və ya şikəst edilmişdir. Məruzədə deyilirdi ki, bu dəhşətli rəqəmlər hələ erməni vəhşilikləri haqqında tam məlumat vermir. Belə ki, erməni vəhşiliklərinin qurbanları daha çox olmuşdur. Bəzi kəndlər ümumiyyətlə yer üzərindən silinmiş, həmin kəndlərin torpaqları ermənilər tərəfindən əkin üçün şumlanmışdır. 50 mindən yuxarı müsəlman qaçqını yaşayış yerini tərk edib aşağı Qarabağa gəlmişdir.

Ermənilərin xalqımıza qarşı yönəlmiş soyqırım və deportasiya siyasətinin ən qanlı səhifələrindən biri də 1919-cu ilin dekabr, 1920-ci ilin yanvarında yazılıb. Acı təəssüflər olsun ki, üstündən bir əsrə yaxın vaxt keçsə də, ictimaiyyət bu qanlı faciələrin əsil miqyasından, səbəb və nəticəsindən hələ də yetərincə məlumatlı deyildir.

Andranik Laçında Sultan bəyə biabırçı vəziyyətdə uduzandan sonra 1922-də ABŞ-a sığınmış, 27-ci ildə ölmüş, Frezno şəhərində basdırılmış, cəsədi 28-ci ildə Parisə, 2000-ci ildə Yerevana gətirilib.

Yuxarı Zəngəzurda Andranikin başçılığı ilə axıdılan qanların torpaqdakı izləri hələ qurumamışdı. Budur, növbəti qanlı qırğınların siqnalını verən həmin bədnam əmr:

 

“Qafan-Genvaz-Tatev hərbi hissələrinə

 

ƏMR

 

Əsgərlər, sabah Gığı dərəsinə qarşı bizim hücumumuz, səlib müharibəmiz başlayır.

Sabah sizin güclü hücumunuz və zərbələrinizdən ağlını itirən düşmən öz kəndlərini buraxıb gedəndə sizi bu gün düşmənlər tərəfindən təhqir olunmuş kilsə və qalalarımızın qədim xarabalıqları salamlayacaqdır. Sabah bu vadidə ayaqlarınızın taqqıltısı, silahlarınızın gurultusu eşidiləcək...

Bütün kəndləri yandırın, talan edin, hücum zamanı külli miqdarda dinamit və partlayıcı çəlləklərdən istifadə edin...

İrəli, Allah və Davud bəyin qisasçı ruhu bizimlədir.

 

Qafan, Tatev (Gorus)-Genvaz (Meğri) hərbi qüvvələrinin ümumi komandanı Njde”

1919-cu il dekabrın 1-i sübh çağı üç istiqamətdə başlayan hücumlarda; Oxçuda əvvəlcə əli silah tutan kişilər gülləyə qənaət etməkdən ötrü xəncərlə doğranıb, gürzlərlə başları əzilib, ardınca da məscidin içinə 400-dən çox qadın və uşaq doldurulub, içəri qumbaralar atılıb sonra od vurub yandırılıblar, bu kəndin 1400 sakinindən yalnız 10-12 nəfər sağ qurtulub, öldürülənlərin yalnız 133-nün kimliyini tanımaq mümkün olub, Şabadindən cəmi 8 kişi, 7 qadın sağ çıxıb, Atqız kəndinin 4000 sakinindən yalnız 261 nəfəri mühasirədən sağ çıxa bilib, onların da 167-si Gığı dərəsindən Ordubada keçən qarlı, şaxtalı yollarda donub ölüblər, Çaylıda 900 müsəlman öldürülüb, tamamən mühasirəyə alınmış Mədən, Şəhərcik, Buğacıq, Mollalı, Həkəri, Keçi Sofulu, Kurud, Keçili, Əsgərli, Pirçevan, Zəngəzur qəzasının 3-cü sahəsinin (Qubadlı rayonu) Xocahandan Qaladərəsinə qədər ərazidəki 48 kəndin əhalisi amansızlıqla qətlə yetirilib, evləri tamamən yandırılıb, talan, qarət edilib. Qubadlının 93-cü ilin 31 avqust işğalına qədər o kəndlərin bir çoxunun xarabalıqları dururdu, heç kəs oralarda yenidən məskən salmağa ürək etməmişdi, insanlar o yerlərə gizli bir qorxu hissi ilə baxırdılar ki, qırılan insanların ruhları hələ də o kəndlərin xarabalıqları üzərində gecə-gündüz qorxunc inilti ilə haray çəkirlər, bəzi kəndlərin isə yalnız adları arxiv sənədlərində qalıb.

Njde bu qanlı qırğın əmrini verəndən cəmi 1 həftə əvvəl- 23 noyabrda Tiflisdə Ermənistan və Azərbaycanın baş nazirləri A.Xaisovla N.Usubbəyov arasında Amerika ordusunun baş qərargah polkovnikinin, Gürcüstan xarici işlər nazirinin iştirakı ilə sülh sazişi imzalanmışdı və dekabrın sonlarına ABŞ, Böyük Britaniya, Fransa, İtaliya hökumətlərinin Qafqazdakı missiya başçılarının iştirakı ilə birgə sülh konfransının keçirilməsi barədə razılıq əldə olunmuşdu. Budur tökülən qanların əsas nədəni; erməni məkri, hiyləsi, bir də ki, müsəlman türkün qanına, canına hopmuş avamlıq, nadan sadəlövhlük, cinayətə, xəyanətkarlığa bərabər ətalət, süstlük, öz iç sorunlarının həllini yadlardan gözləmə hərisliyi, maymaqcasına özü özünü aldatma həvəsi...

 

“Yalvarıram, təcili tədbirlər görün... Zəngəzur sarıdan başınız sağ olsun, heç olmasa Qarabağı xilas edin...”

 

Arxivlərdə, son illər nəşr edilmiş kitablarda, o cümlədən AXC Parlamentinin iclas stenoqramlarında həmin qanlı günlərdə onlarla ziyalının, el-oba ağsaqqalının, Hökumət tərəfindən vəkil edilmiş Zəngəzur qaçqınlarına yardım komitəsi üzvlərinin imzaları ilə 1919-cu ilin noyabrından göndərilən xəbərdarlıq teleqramlarından, dekabrın ilk günlərindən-Njdenin hücumları başlanmazdan əvvəl və sonra birbaşa qırğın yerlərindən, erməni qətliamlarının tükürpədən gerçəkliklərinin əks olunduğu teleqramlardan bir neçəsinə nəzər salıb nəticə çıxarmağı oxucuların öhdəsinə buraxaq.

           “Biz Oxçu-Şabadin və Gığı dərəsi sakinləri hər tərəfdən ermənilərlə əhatə olunmuşuq, onların bütün əməlləri və rəftarları bizə hücum etməyə hazırlaşdıqlarını açıq şəkildə sübut edir, onların köməyinə nizami qüvvələr gəlib. Onların top və pulemyotları var. Biz çıxılmaz vəziyyətdəyik, biz qorxuruq. Sizin ayaqlarınıza düşüb mərhəmət diləyirik və bizi xilas etməyinizi xahiş edirik. Bizə güllə və pulemyotu olan bir neçə zabit göndərin. Əgər göndərməsəniz, xəbər verin ki, biz vaxtında öz kəndlərimizi tərk edək, yoxsa biz bilirik ki, xilas ola bilməyəcəyik.”

“Silahının gücünü Zəngəzurun həmişə təqiblərə məruz qalmış, məzlum, bədbəxt müsəlman əhalisi üzərində sınayaraq cəzasız qalan ermənilərin təcavüzkar hərəkətləri barədə hökumətə dəfələrlə xəbər verilmişdir. Zəngəzur müsəlmanlarının müdafiəsi üçün hökumət tərəfindən indiyədək heç bir real tədbir görülməmişdir. Hökumətin fəaliyyətsizliyindən əl-qolu açılan Zəngəzur erməniləri nizami hissələrin köməyi ilə birləşmiş Qarabağ qüvvələri kimi hərəkət edib bütün yolüstü müsəlman kəndlərini məhv etmək, Qarabağa daxil olaraq Əsgəranı tutmaq, Şuşanı almaq qərarına gəliblər. Bu qərar indi icra edilir….Xankəndində əhalinin müdafiəsi tapşırılan qarnizon əmr verilmədən müdafiəyə başlamağa cəsarət etmir…Cinayətkar ermənilərin hökmranlığına və belə biabırçı hadisələrə son qoymağı, Qarabağ və Zəngəzurun mühüm ehtiyaclarının həlli üçün bir dəqiqə vaxt ayırmağa sizdən sonuncu dəfə xahiş və tələb edirik, əks təqdirdə, hökumətin köməyini və icazəsini gözləmədən özünümüdafiə tədbirləri görməli olacağıq.”

Azərbaycan Xarici İşlər Nazirliyi isə 3 dekabrdan başlayaraq sağa-sola nota dalınca nota göndərməkdə idi.

Bunlar isə AXC Parlamentinin üzvü Cəlil Sultanovun Zəngəzur və Qarabağdan Bakıya-Parlament və Hökumətdən əlavə həm də ayrı-ayrılıqda “Müsavat”, “İttihad”, “Sosialistlər” fraksiyalarına, Zəngəzurdan seçilmiş digər həmkarı Mirzə Sadıq Axundzadəyə göndərdiyi, hamısı da Parlamentdə deputat həmkarları tərəfindən oxunan, müzakirə və müdafiə olunan, rəsmi “Azərbaycan” qəzetində dərc edilən, ürəksızladan teleqramlarından sətirlərdir.

           “Fərəcan, Göyyal, Çərəli …səkkiz kənd yanır, tüstü göyün üzünü bulud kimi alıb. Mən 300 silahlı adamımı ora Zəngəzura kömək üçün göndərmişəm. Lakin bu, dənizdə bir damladır. Xahiş edirəm tədbirlər görəsiniz. Bizim qüvvəmizlə onların qarşısını almaq olmaz.”

“Ermənilər Zəngəzurun 3-cü sahəsini (Qubadlı rayonu-H.N) işğal etdilər. Hücum 4-cü sahəsinə və Cəbrayıl qəzasının sərhədində gedir. Ermənilərin 8 topu, 60 pulemyotu var, Ararat qoşunları mütəşəkkildir. Patronları, silahları olmayan müsəlmanlar geri çəkilməyə məcburdurlar. Zəngəzurda artıq hər şey bitib.”

“...Ermənilər Azərbaycanın müstəqilliyin tanıdıqdan sonra konfransı fakt qarşısında qoymaq qərarına gəliblərmişlər. Təkrar edir və yalvarıram, təcili qoşun göndərilməsi üçün tədbirlər görülməlidir. Teleqramımı hamıya élan etməyinizi xahiş edirəm. Hərbi əməliyyat yerinə gedirəm.”

“Həlak olmuş Zəngəzur müsəlmanları sizə cansağlığı diləyirlər. Zəngəzurlular nə qədər ağlasalar da, onların iniltisi cavabsız qaldı, heç kəs onların köməyinə gəlmədi. Qadınların döşləri kəsilib, uşaqların başları kəsilib, bədənləri qan içindədir. Ermənilərin əllərinə düşən gözəl qızlar zorlanır. Zəngəzurda düşmənə müqavimət göstərmək üçün kişilər həddindən artıq azdır və onların kənardan köməyə bütün ümidlərini itiriblər”.

“Bu gün axşam vaxtı qəza rəisi ili birlikdə Cəbrayıla gəldim. Açıq səma altında Zəngəzurdan təzəcə gəlmiş on minlərlə lüt, ac qadın və uşaq qaçqınları gördüm. Zəngəzur qəzası İrəvandan on top və pulemyotlarla gəlmiş nizami ordu tərəfindən tamamilə məhv edilmişdir. Vuruşmada iştirak edən nizami erməni ordusunun sayı on minə çatır. Ermənilərin döyüş meydanında qalmış ölüləri arasında bir necə ingilis əsgəri də vardı. Xocahan və Zabux arasındakı bütün yüksəkliklər ermənilər tərəfindən tutulmuşdur. Əkərə çayının sağ sahili boyu üçüncü polis sahəsi tamamilə toplarla və pulemyotlarla məhv edilmişdir. Bu gün Zəngəzur qəzasının dördüncü polis sahəsinin sağ qalan hissəsini ermənilər mühasirə ilə kəsib ayıraraq onun da axırına çıxırlar.

Zəngəzurda tam hakimiyyətsizlik hökm sürür. Döyüşmək və müqavimət göstərmək üçün heç bir vəsait yoxdur. Hökumətin köməyinə ümidini itirən əhali bütün Azərbaycan türk xalqına müraciət edir. Aldığımız məlumata görə sabah Zəngəzur tərəfdən Cəbrayıl qəzasına hücum başlanır. Məqsəd Qarabağ erməniləri ilə birləşməkdir. Nəticədə Naxçıvanla əlaqəni tamam kəsmək, beləliklə də həm Qarabağ və həm də Naxçıvan məsələsini birdəfəlik həll etməkdir. Qarabağın Dağlıq hissəsinin erməniləri surətlə üsyana hazırlaşırlar. Hökumətin cinayətkarcasına fəaliyyətsizliyi Zəngəzur və Qarabağın məhvinə gətirib çıxarıb. Artıq kağız üzərindəki etirazlara son qoymaq, iki yüz mindən yuxarı Zəngəzur müsəlman əhalisinin məhvinə gətirib çıxarmış xain xatisovların təntənəli ziyafətləri, Azərbaycanın erməni təbəələrinin həyasızlığı yetər. Xahiş edirəm təcili tədbir görün ki, heç olmasa Şuşa və Cəbrayıl qəzaları xilas edilsin. Hər dəqiqə qiymətlidir. Yubanmaq xalq və vətən qarşısında cinayət və satqınlığa bərabərdir." (ARDA: f. 895, siy. 1, iş 299, vər. 18, 22, 26).

Sonradan yaradılmış Fövqəladə Təhqiqat Komissiyasının məruzəsindəki faktlardan göründüyü kimi, Cəbrayıl və Cavanşir qəzalarında da hücum və qırğınlar eyni amansızlıqla davam etmişdir. İngilis jurnalisti Skotland-Liddell həmin qanlı yanvar günlərində Zəngəzura gəlib törədilən qırğınları şəxsən görüb yanvarın 30-da Tiflisdə bölgəyə səfərində gördüklərini “Müsəlmanlarla müharibə, ermənilər yenidən hücum edirlər” adlı məqaləsində vicdanlı obyektivliklə qələmə alıb. Həmin məqalədən bir neçə sətir:

“...hər iki hökumət tərəfindən Tiflisdə noyabrın 23-də müqavilə imzalanmışdı və bütün mübahisəli məsələlər Böyük Dövlətlər tərəfindən həll edilənədək hər iki tərəfin sülh şəraitində yaşayacağına ümid yaranmışdı. Lakin müqavilənin imzalanmasının ardınca ermənilər dərhal Azərbaycan ordusunun geri çəkilməsindən istifadə edərək Zəngəzurda qırxadək müsəlman kəndini darmadağın etdilər. ...doqquz müsəlman kəndini də Şuşa yolu üstündə darmadağın etmiş, əhalinin böyük əksəriyyətini isə vəhşicəsinə öldürmüşlər...Azərbaycan Hökuməti bununla bağlı etirazını bildirsə də, Ermənistan Hökuməti bu faktları rədd edən cavab aldı...Ermənistan ona görə bədbəxtdir ki, “Daşnaksütyun” partiyası orada qüvvədədir. Bu uzun illər erməniləri müsəlmanlara qarşı hücum etməyə sövq edən inqilabçı terror təşkilatıdır. Ermənilər bacarıqlı müntəzəm təbliğat vasitəsilə layiq olmadıqları həddə rəğbət qazanırlar. Ermənistan həmişə dava-dalaş axtarır və ona nail olanda təbliğat məqsədilə deyirlər ki, amandı qoymayın qırdılar bizi. Daşnak üçün öldürülmüş erməni daha əzizdir. Bundan istifadə edərək, erməninin ölüsü qalxıb haray – həşir təpir ki, ayə mən özüm ölməmişəm, məni müsəlmanlar öldürüblər...Londonda, Fransa, Birləşmiş Ştatlarda erməni büroları mövcuddur, onların ən sevimli metodu “xristian” sözündən istifadə etməkdir. İndi Zəngəzura hücum edən ermənilər özlərinin müvəqqəti uğurlarına şübhə etmirlər. Lakin gün gələcək ki, bütün müsəlmanlar bir nəfər kimi zülmkarlara qarşı qalxacaq və həmin gün gələndə heç nə erməni xalqını xilas edə bilməyəcəkdir.”

Bunları ingilis jurnalisti canlı şahid olaraq görüb və yazıb.

Artıq Zəngəzur qəzası erməni nizami ordu hissələri tərəfindən xarabazara çevrilib 10 mindən çox müsəlman əhalisi məhv ediləndən, saysız teleqramlardan sonra nəhayət ki, 1920-ci il yanvarın 6-da keçirilən iclasda Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Dövlət Müdafiə Komitəsi "Zəngəzurun müsəlman kəndlərinin ermənilər tərəfindən dağıdılmasının davam etməsinə qarşı tədbirlər görülməsinin zəruriliyi haqqında" Daxili İşlər Nazirliyinin məlumatını müzakirə edir. Qərara alınır ki, dinc əhaliyə qarşı ermənilərin bu hərəkətlərinin qarşısını almaq üçün müəyyən tədbirlər görülsün və bu haqda müttəfiq qoşunlarının bölgədəki nümayəndəsinə məlumat verilsin. (ARDA. f. 897, siy. 1, iş 112, vər. 48).

AXC –nin Baş naziri Fətəli xan Xoyskinin 4 fevral 1920-ci il tarixdə Ermənistanın Baş naziri Xatisova ünvanladığı teleqramlar arxivlərdə durur-ADA, 970-1-113. AXC Hökumətinin rəhbəri 4 fevral 1920-ci ildə Ermənistanlı həmkarına yazırdı ki, “Zəngəzur müsəlmanlarının tamamən yox edilməməsi üçün” Azərbaycan Ordusundan bir miqdar əsgəri qüvvə o bölgəyə göndərilmişdir və bu 23 noyabr 1919-cu il anlaşmasına zidd deyildir... Həmin sözügedən anlaşmadan sonra Ermənistan Respublikasının Hökumət qoşunları Dro komandanlığında qanlı qırğınları daha böyük vəhşiliklə davam etdirirdi. Öhdəsində 25 minlik silahlı qüvvəsi, xeyli top-tüfəngi, silah sursatı olan, 1-ci vəzifəsi vətəndaşlarının can, mal sağlığının qorunması, ərazilərinin mühafizəsi olan, 18 ay idi mövcud olan AXC rəhbərliyinin belə cəsarətsizliyi ürək ağrıdır... Axı may 1918-dən 28 aprel 1920-ci ilə qədər Ermənistana kənardan silah sursat yardımı, siyasi, diplomatik dəstək olsa da (Osmanlının AXC-yə yardımı daha böyük idi!), rus, ingilis, amerika, fransız canlı qüvvəsi onların əvəzinə vuruşmurdu.

Artıq çox gec idi, daha əvvəlki Zəngəzur yox idi, olmayacaqdı. Bu qərar da hələ söz idi, ortada qətiyyət, birlik, siyasi iradə yox idi, ona görə də hərəkətə keçmək də xeyli vaxt apardı, artıq ruslar Qafqaza doğru hərəkətə keçmişdilər, 28 aprelə sayılı günlər qalırdı. N.Nərimanov başda olmaqla, Azərbaycan bolşeviklərinə Zəngəzur və Qarabağdan ağır miras buraxılmışdı, mövcud vəziyyət Zəngəzurun böyük bir hissəsinin Azərbaycandan qoparılmasına, Qarabağda erməni muxtariyyətinin yaradılmasına, əsrin sonlarında Azərbaycanın həmin faciələri bir daha yenidən daha ağır şəkildə yaşamasına təməl zəmin hazırladı.

12 yanvar 1920-ci ildə erməni daşnak generalı Dro 600 nəfərlik silahlı dəstə ilə Qubadlının Alyanlı obalarını mühasirəyə alıb bütün əhalini körpəsinə qədər məhv etməyi əmr etmişdi. 5 kənddən ibarət Alyanlı camaatı ətraf kəndlərdən kömək gələnə qədər ermənilərin qarşısını kəsmiş, xeyli erməni qırmışdılar. Burada uğur qazanmağın nəticəsiz olduğunu görən Dro yanvarın 22-də Dondarlıya hücum edib kəndi tamamən yandırdı, 19-25 yanvarda Qubadlının 48 kəndi tamamən məhv edildi, əhalisinin dağlarda gizlənə bilməyənləri amansızlıqla qətlə yetirildi, həmin kəndlərin bir çoxunun işğala qədər yalnız adı, insan sümükləri ilə dolu xarabalığı dururdu. Zəngəzur qəzasının rəisi Şəkinski raportlarında az qala hər gün tar-mar edilib tamamən yandırılan kəndləri adbaad Bakıya xəbər verirdi. Azərbaycanın Tiflisdəki diplomatik təmsilçisi Vəkilov isə erməni ordu hissələrinin bütün hücumları barədə raportları Müttəfiq Dövlətlərin Tiflisdəki Ali Komissarı albay Gaskelə təqdim edirdi. Hələ müsəlman qırğınları başlanmadan bir neçə ay qabaq Şuşa, Zəngəzurdan ermənilərin ciddi hazırlıq gördükləri barədə məlumatlar Gəncə və Bakıya, Tiflisə göndərilirdi. Ancaq nə fayda?!

Və Cəlil Sultanovun yanvarın 24-də Parlamentin sədrinə ünvanladığı teleqramda “Zəngəzur sarıdan başınız sağ olsun, heç olmazsa Qarabağı xilas edin” sözlərini hansı ümidsizlik, xəyalqırıqlığı, qüssə, kədərlə yazdığını anlamaq çətin deyil. Həyəcanlı xəbərlər gəlməkdə, AXC Hökuməti isə sərəncamındakı sayca ermənilərdən az olmayan hərbi qüvvələri səfərbər etməklə vətəndaşlarını və torpaqlarını qorumaqdansa, diplomatik yazışmalara, bu hərbi-siyasi planların başında duran əcnəbilərə Ermənistan hökumətinin “yolverilməz hərəkətləri” barədə şikayətlər göndərməkdə davam edirdi. Əldə edilən “uğur” isə qan tökməkdən bezmiş, doymuş kimi görünən generallar Njde və Hamazaspın yerinə onlardan daha qəddar, döyüşkən generallar Dro, Qazaryan ilə əvəzlənməsi olmuşdu.

 

AXC Hökuməti bu qırğınların qarşısını vaxtında ala bilərdimi?!

            “1919-cu ilin dövlət büdcəsində toplanan 1600 446 952 rubldan müdafiə xərcləri üçün 399452 242 rubl ayrılmışdı ki, bu da ümumi büdcənin 27,7 faizinin təşkil edirdi. Gözlənilən təhlükələri nəzərə alaraq 1919-cu ilin iyun ayında Dövlət Müdafiə Komitəsi yaradıldı... 1919-cu ildə 25 minlik, 1920-ci ildə 40 minlik ordu yaradılmalı idi. Ordunu milli zabit kadrları ilə təmin etmək üçün 1918-ci ilin iyun ayında Gəncədə hərbi məktəb yaradıldı və bu təhsil müəssisəsi 1919-cu ilin noyabr ayında hərbi uçilişə çevrildi. Uçilişin üç şöbəsində-ümumi, topçuluq və mühəndislik şöbələrində 250 dinləyici oxuyurdu. 1919-cu ilin sonunda, 1920-ci ilin əvvəlində kovalyer, topçuluq və snayper uçilişləri yaradıldı. Bu tədris müəssisələrində dərs demək üçün mütəxəssislər dəvət edildi. 1918-1920-ci illərdə türk və rus zabitlərinin köməkliyi ilə piyada və atlı polklar, artilleriya briqadası, diviziyası yaradıldı. 1919-cu ilin sonunda milli ordunun tərkibində 2 piyada diviziyası, bir kavaleriya diviziyası var idi. Birinci piyada diviziyasına birinci Cavanşir, ikinci Zaqatala və üçüncü Gəncə polkları daxil idi. İkinci piyada diviziyasına dördüncü Quba, beşinci Bakı və altıncı Göyçay polkları daxil idi. Şirvan polku bazasında üçüncü piyada diviziyasının yaradılmasına başlandı. Birinci Tatar, ikinci Qarabağ və üçüncü Şəki atlı polkları bazasında kavaleriya diviziyası yaradıldı.

1918-ci ilin iyul ayının 6-da Azərbaycan Demokratik Respublikası hökumətinin pullu hərbi mükəlləfiyyət haqqında sərəncamına müvafiq olaraq sıravilərə 50 rubl, yefreytorlara 60 rubl, kiçik unter zabitə 70 rubl, unter zabitə 90 rubl, feldfebelə 120 rubl maaş müəyyən edildi. 1918-ci ilin iyul ayının 11-də milli orduya çağırış haqqında əmr verildi və 1894-1899-cu illərdə anadan olmuş 24-29 yaşlı oğlanlar səfərbər edildi. Maliyyə çətinliklərinə baxmayaraq milli zabitlər hazırlamaq məqsədi ilə Gəncədə hərbi məktəb yaradıldı. Görülən tədbirlər nəticəsində az vaxt ərzində 40 minə yaxın əsgəri olan milli ordu yaradıcılığına başlandı. O vaxt Orduda 24 min süngü, 6 min piyada, süvari, topçu və sairə qoşun növlərindən ibarət olan və ən müasir silahla silahlanan canlı qüvvə, Xəzər dənizində kiçik bir donanma var idi. Orduda hərbi intizamı möhkəmləndirmək məqsədi ilə hərbi nazirliyin yanında divani hərbi, yəni hərbi məhkəmə fəaliyyət göstərirdi.

Cənubda təhlükəsizliyi qorumaq üçün Lənkəranda ehtiyat batalyonu və “yardım alayı” — Milis polku yaradıldı. Azərbaycan Demokratik Respublikasının Parlamentini mühafizə etmək məqsədi ilə xüsusi bölmə, respublikanın ərazisində asayişi qorumaq üçün mobil dəstələr təsis edildi. Ordunun tərkibinə iki artilleriya briqadası, bir yüngül artilleriya diviziyası, üç bronlu poezd, beş aeroplan, bir neçə hidroaeroplan, altı ağır və yüngül bronlu avtomobil daxil idi....”

(http://az.wikipedia.org Azərbaycan_Demokratik_Respublikasının_milli_ordusu)

Əlavə şərhə ehtiyac varmı?!

 

 

Zəngəzurun Ermənistana verilməsi

 

1918-1920-ci illərdə Zəngəzur ərazisi Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin tərkib hissəsi kimi ayrıca inzibati bölgə - qəza olub.

Həmin dövrdə Zəngəzur qəzası Şuşa, Cavanşir, Cəbrayıl qəzaları ilə birlikdə Qarabağ general-qubernatorluğuna daxil olsa da, faktik olaraq daşnak general Andranik Zəngəzuru müsəlman türk və kürdlərdən təmizləyib burda qubernatorluq elan etmişdi. 28 apreldə Azərbaycanda sovet hakimiyyətinin qurulmasından sonra Ermənistan Respublikası bu ərazidəki hərbi üstünlüyündən yararlanıb Zəngəzuru anneksiya etmək üçün hərbi-siyasi mübarizəni davam etdirirdi. Bölgənin böyük hissəsi erməni qüvvələrinin faktiki nəzarəti altında idi. Eləcə də Qarabağın dağlıq hissəsində erməni qüvvələrinin hücumları davam edirdi. Azərbaycan SSR hökuməti (Müvəqqəti İnqilab Komitəsi) 1920-ci il 30 aprel tarixli notasında Ermənistandan Zəngəzur və Qarabağı öz qoşunlarından təmizləməsini sözdə tələb etsə də, reallıq başqa idi, hər şeyi güc həll edirdi, Azərbaycanın nə Xalq Cümhuriyyəti, nə də Müvəqqəti İnqilab Komitəsi Zəngəzurun həqiqi sahibi olma kimi təbii haqqına sahib durmaq qətiyyətindən, siyasi iradəsindən uzaq idi, hər cür imkan olsa da, bundan istifadə etmədi, edə bilmədi, əksinə Zəngəzurda qətliamların baş alıb getməsi, bu torpaqların əldən verilməsi üçün mümkün olan hər cür qətiyyətsizliyi, ləngliyi, iradəsizliyi göstərdi-eynən 1992-93-cü illərdə olduğu kimi.

Bu arada bolşevik Rusiyası Gürcüstan və Azərbaycanın ardınca Ermənistanın da sovetləşməsi üçün erməni əhalisini müxtəlif şirnikləndirici addımlarla ələ almaq istəyirdi. Bu şirnikləndirici addımlar isə Azərbaycan ərazisinin bir hissəsinin dövlət yaratmaq üçün Ermənistana verilməsi ilə bağlı idi. Mikoyan başda olmaqla erməni liderləri bolşevik Rusiyasının rəhbəri Lenini inandırmağa çalışırdılar ki, Zəngəzurun (eləcə də Naxçıvanın və Qarabağın) Ermənistana verilməsi erməni xalqının sovet hakimiyyətinə inamını artıra bilər.

Rusiyanın xarici işlər naziri Çiçerin 1920-ci il iyunun 2-də Leninin “Zaqafqaziyanın fatehi” adlandırdığı Zaqafqaziya üzrə fövqəladə səlahiyyətli şəxs (faktiki Qafqaz canişini) təyin olunmuş Orconikidzeyə məktubunda bu məsələ ilə bağlı yazırdı: ”Daşnak Ermənistan hökuməti ilə kompromisə nail olmaq bizə vacibdir”.

1920-ci il 10 avqustda Rusiya K(b)P-nin Qafqaz Bürosu Azərbaycanın bolşevik rəhbərliyinin razılığı olmadan Naxçıvanın Şərur-Dərələyəz bölgəsini Ermənistana vermək bərədə qərar çıxardı, Qarabağ və Zəngəzur isə Azərbaycanla Ermənistan arasında “mübahisəli ərazilər” elan olundu. Bolşevik Rusiyası Azərbaycan torpaqları hesabına Ermənistanı şirnikləndirmək və sovetləşdirmək siyasəti Azərbaycanın kommunistləri tərəfindən etiraz doğurdu. Azərbaycan Müvəqqəti İnqilab Komitəsinin sədri Nərimanov buna qarşı çıxaraq Leninə məktub yazdı. Nərimanov yazırdı ki, Mərkəzin çıxardığı qərarlar Azərbaycan əhalisi arasında Rusiyaya və sovet hökumətinə inamı sarsıda bilər: “Zəngəzur və Qarabağın neytrallaşdırılması, yaxud daşnaklara verilməsi… (Azərbaycan müsəlman əhalisi tərəfindən) xəyanət sayılacaqdır… Müsəlman kütlələr Sovet hakimiyyətinin Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü qorumamasını satqınlıq, ermənipərəstlik yaxud sovet hakimiyyətinin zəifliyi hesab edəcəklər…“

(“K istorii obrazovaniə Karabaxskoy avtonomnoy oblasti Azerbaydjanskoy SSR. 1918-1925. Dokumentı i materialı. Baku, Azerneşr, 1989, s.56 ) .

Lakin bu etirazların faktiki nəticəsi olmadı. Çünki Azərbaycanın sovet rəhbərliyində də ermənilər güclü qüvvəyə malik idilər. Nərimanovun yazdığı kimi, real idarəetmə Mirzoyanların əlində idi. Bolşevik Rusiyası Azərbaycanın sovet hökuməti ilə və tezliklə qurulması gözlənilən Ermənistan sovet hökuməti ilə ikitərəfli sazişlər hazırlayırdı. Azərbaycan sovet hökuməti bu sazişdə ərazi bütövlüyü məsələsinin təmin olunmasına da ümid bəsləyirdi. Erməni kommunistləri də Zəngəzur, Naxçıvan və Qarabağ məsələsinin öz xeyirlərinə həllini gözləyirdilər. 1920-ci il noyabrın 29-da Ermənistanda (Yerevanda) sovet hakimiyyətinin qurulduğu elan olundu, hərçənd bölgələrdə daşnak hökuməti hələ tam süqut etməmişdi.

Zəngəzurun Ermənistana verilməsi 1920-ci il noyabrın 30-da keçirilən Azərbaycan K/b/P MK Siyasi və Təşkilat bürolarının birgə iclasının qəbul etdiyi qərarı ilə həll olundu. İclasda 3-cü məsələ kimi “Ermənistanda İnqilab Komitəsinin Ermənistanda Sovet hakimiyyətinin elan olunması haqqında teleqramı“ müzakirə edildi və qərar çıxarıldı. Bu birgə iclasın qəbul etdiyi “tarixi” qərarlara aydınlıq gətirmək məqsədilə orada iştirak edənlərin tərkibinə də mütləq diqqət yetirilməlidir: Q.Orconikidze, Sarkis (S.Ter-Danielyan), Y.Stasova, Q.Kaminski, N.Nərimanov, Ə.Qarayev, M.Hüseynov.

 

 

 

Nərimanovun Bəyanatı

 

Qərarda həmçinin (“j“ və “i“ bəndləri) Nərimanova bütün bunlar barədə bəyanat hazırlamaq və onu Bakı Sovetinin plenumunda elan etmək tapşırılırdı.

S.Orconikidzenin təkidi ilə tarixin qara səhifəsinə düşəcək bu bəyanatı N.Nərimanov 1920-ci il dekabrın 1-də elan etdi: “ ...bundan belə heç bir ərazi məsələləri əsrlərdən bəri qonşu olan iki xalqın-ermənilərin və müsəlmanların bir-birinin qanını tökmək üçün səbəb ola bilməz, Zəngəzur və Naxçıvan qəzaları Sovet Ermənistanının ərazisidir, Dağlıq Qarabağın əməkçi kəndlilərinə isə öz müqəddaratını təyin etmək hüququ verilir, Zəngəzurun hüdudlarından bütün hərbi əməliyyatlar dayandırılır, Sovet Azərbaycanının qoşunları buradan çıxarılır.”

(Mənbə: «Kommunist», 2 dekabr 1920).

Serqo Orconikidze bu qərarı “bəşəriyyət tarixində nümunəsi olmayan mühüm əhəmiyyətli tarixi akt”, “Azərbaycan artıq yükdən xilas olur” kimi təhqiramiz ifadələrlə dəyərləndirmişdi.

M.Ə.Rəsulzadə buna acıyaraq yazırdı: «Ermənistanda dəxi bolşevik hökuməti təsis edər-etməz rus siyasətli Nəriman bəyin səxavətkar ağzı ilə iki gün əvvəl müdafiə elədiyi Zəngəzur və Naxçıvan qəzasını Ermənistana hədiyyə etdi.»

Az keçmiş N.Nərimanov yanıldığını, tarixi səhvə yol verdiyini anlayır, ancaq çox şey artıq gec idi.

Zəngəzurun Ermənistana verilməsi rəsmən elan olunsa da, Azərbaycan rəhbərliyində narazılıqlar olduğundan qəzanın Ermənistanın idarəçiliyinə keçməsi dərhal baş verməmişdi. AK/b/P MK Siyasi və Təşkilat bürolarının 1921-ci il 12 yanvar tarixli iclasında “Zəngəzurun müsəlman hissəsinin inzibati cəhətdən təşkili“ haqqında qərar çıxarıldı. Qərarda Zəngəzur bölgəsini 2 yerə: Qərbi Zəngəzur qəzası və Şərqi - əhalisinin guya kürdlərdən ibarət olmasına görə Kürdüstan qəzasına bölmək təklif edilirdi. Kürdüstan qəzasının təşkili də növbəti bir səhv oldu. Nəticədə Zəngəzur qəzasının 6.742 kvadrat verstlik ərazisindən 3.105 kv.versti Azərbaycan SSR tərkibində qalmış, 3.637 kv.verstlik hissəsi isə Ermənistana verilmişdi.

1921-ci ilin 3 iyununda RK/b/P MK Qafqaz Bürosu Stalinin iştirakı ilə iclas keçirib məxfi qrifli “Zəngəzur məsələsi”ni müzakirə etdi, Zəngəzurun Ermənistana birləşdirilməsi barədə qərar çıxarıldı. Bu iclasda bir nəfər də olsa azərbaycanlı, müsəlman yox idi. Əsas məqsəd də Azərbaycanla Türkiyəni bir-birindən ayırmaq idi.

Zəngəzurun Ermənistan SSR-ə verilmiş hissəsində Qafan, Gorus, Qarakilsə (Sisian) və Mehri rayonları yaradıldı. Nəticədə Naxçıvanın digər Azərbaycan torpaqlarından ayrı salındı. Zəngəzurun Azərbaycanda qalan hissəsində isə əvvəlcə Kürdüstan qəzası, 1933-cü ildə isə Zəngilan, Qubadlı, Laçın rayonları yaradıldı.

                                                                                                                        Hacı Nərimanoğlu

 

 

 

 

 

 

ИСТОРИЧЕСКИЕ ДОКУМЕНТЫ

 

 

 

 

Азербайджанская Народная Республика (1918-1920)

 

 

Азербайджанская Советская Социалистическая Республика

 

 

Азербайджанская Республика

 

 

ООН

 

 

ОБСЕ

 

 

ПАСЕ

 

 

Договор о дружбе между АССР, ССРА и ССРГ с одной стороны и Турцией с другой,заключенный при
участии РСФСР в Карсе 13 октября 1921 г.
--------------------------------------------------------------------------------
Правительства Социалистической Советской Республики Армении, Азербейджанской Социалистической Советской
Республики и Социалистической Советской Республики Грузии с одной стороны и Правительство Великого
Национального Собрания Турции с другой, разделяя принципы братства наций и права народов на
самоопределение, воодушевляемые желанием установить между ними постоянные сердечные взаимоотношения и
непрерывную искреннюю дружбу, основанную на взаимных интересах обоих сторон, решили заключить при участии
Российской социалистической Федеративной Советской Республики договор о дружбе и назначили для сего своими
Уполномоченными:
Правительство Социалистической Советской Республики Армении: Асканаза Мравиана, Народного Комиссара по
Иностранным Делам, Погоса Макинзиана, Комиссара по Внутренним Делам.
Правительство Азербейджанской Советской Республики: Бебута Шахтахтинского, Народного Комиссара
Государственного Контроля.
Правительство Социалистической Советской Республики Грузии:
Шальву Элиаву, Народного Комиссара по Военным и Морским Делам, Александра Сванидзе, Народного Комиссара по
Иностранным Делам и Народного Комиссара по Финансовым Делам.
Правительство Великого Национального Собрания Турции: Киазима Кара-Бекир Пашу, депутата от Адрианополя в
Великое Национальное Собрание, Командующего Восточным фронтом, Вели Бея, депутата бордура в Великое
Национальное Собрание, Муштар Бей, бывшего Помощника Статс-Секретаря общественных работ. Мемду Шеврет-
Бея, полномочного Представителя Турции в Азербейджане.
Правительство Российской Социалистической Федеративной Советской Республики Якова Ганецкого, Полномочного
Представителя в Латвии, каковые после обмена полномочиями, найденными в надлежащей и законной форме,
согласились о нижеследующем:
Ст а т ь я 1.
Правительство Великого Национального Собрания Турции и Правительства Социалистических Советских Республик
Армении, Азербейджана и Грузии считают отмененными и не имеющими силы договоры, заключенные между
государствами, раньше осуществлявшими свои суверенные права на территории, входящей ныне в состав
территории договаривающихся сторон, касающиеся вышеупомянутых территорий, а равно и договоры, заключенные
с третьими державами относительно Закавказских Республик.
Считается установленным, что настоящая статья не применяется к Турецко-Русскому договору, заключенному в
Москве 16 марта 1921 г.
Ст а т ь я 2.
Договаривающиеся стороны соглашаются не признавать никаких мирных договоров или иных международных актов,
к принятию которых понуждалась бы силою одна из них. В силу этого, правительства Социалистической Советской
Республики Армении, Азербейджана и Грузии соглашаются не признавать никаких Международных актов,
касающихся Турции, и не признанных Национальным Правительством Турции, представленной ныне ее Великим
Национальным Собранием.
(Под понятием Турции в настоящем договоре подразумеваются территории, включенные в Национальное Турецкое
Соглашение от 8 января 1920 г. (1336), выработанное и провозглашенное Оттоманской палатой депутатов в
Константинополе и сообщенное прессе и всем Державам).
Со своей стороны Правительство Великого Национального Собрания Турции соглашается не признавать никаких
международных актов, не признанных соответствующими Правительствами этих стран, представленные ныне
советами Армении, Азербейджана и Грузии.
Ст а т ь я 3. Правительства Социалистических Советских Республик Армении, Азербейджана и Грузии, считая режим капитуляции
не совместимым с свободным национальным стремлением всякой страны, равно как и с полным осуществлением ее
суверенных прав, считают потерявшими силу и отмененными всякого рода действия и права, имеющие какое либо
отношение к этому режиму.
Ст а т ь я 4.
Северо-Восточная граница Турции (согласно карте Русского Генерального Штаба масштабов 1/21000-5 верст в
дюйме) определяется линией, которая начинается у деревни Сарп, расположенной на Черном море, проходит через
гору Хедис-Мта, линию водораздела горы Шавшет гору Канин Даг, она следует затем по старым северным
административным границам Арданского и Карского санжаков по тальвегу рек Чай и Арак устья Нижнего Карса-Су.
(Подробное описание границ и вопросы, к ней относящиеся, определены в приложении 1-м и 2-м и на прилагаемой
карте, подписанной обоими договаривающимися сторонами). В случае разногласия между текстом договора и
картой, решающее значение придается тексту.
Подробное определение и проведение государственной границы в натуре, равно как и установка пограничных
знаков производится смешанной пограничной комиссией с одинаковым числом членов (от договаривающихся
сторон) и с участием представителя РСФСР.
Ст а т ь я 5.
Правительство Турции и Правительство Советской Армении и Азербейджана соглашаются, что Нахичеванская
область в границах, определенных в приложении 3 настоящего договора, образует автономную территорию под
покровительством Азербейджана.
Ст а т ь я 6.
Турция соглашается уступить Грузии сюзеренитет над городом и портом Батума и территорией, лежащей к северу от
границы, указанной в ст. 4 настоящего договора, и составляющей часть Батумского округа, при условии, что 1)
население местностей, указанных в настоящей статье, будет пользоваться широкой местной автономией в
административном отношении, обеспечивающей каждой общине ее культурные и религиозные права, и что
населению будет предоставлена возможность установить в указанных местностях земельный закон,
соответствующий его пожеланиям. 2) Турции будет предоставлен свободный транзит всех товаров, отправляемых в
Турцию или из нее, через Батумский порт, беспошлинно, без учинения каких либо задержек и без обложения их
какими бы то ни было сборами, с предоставлением Турции права пользоваться Батумским портом без взимания за то
специальных сборов.
Для проведения в жизнь этой статьи будет немедленно после подписания настоящего договора образована
Комиссия из представителей договаривающихся сторон.
Ст а т ь я 7.
Правительство Советской Социалистической Грузии и Правительство Национального Собрания Турции соглашаются
облегчить жителям пограничной зоны переход границы, с условием соблюдения таможенных, полицейских и
санитарных правил, которые будут установлены по этому поводу Смешанной Комиссией.
Ст а т ь я 8.
Правительство Социалистической Советской Республики Грузии и Правительство Великого Национального Собрания
Турции, принимая во внимание необходимость для жителей пограничных местностей обоих стран пользоваться
летним и зимним пастбищем, находящимся по другую сторону границы, согласились предоставить этим жителям
право перехода через границу их стадам и пользоваться обычными пастбищами.
Таможенное правило, равно как и полицейские, санитарные и другие мероприятия для перехода через границу
будут установлены Смешанной Комиссией.
Ст а т ь я 9.
Дабы обеспечить открытие проливов и свободное прохождение через них для торговых сношений всех народов,
Турция и Грузия соглашаются передать окончательную выработку международного статута Черного моря и
проливов особой Конференции из делегатов прибрежных стран, при условии, что вынесенные ею решения не
нанесут ущерба Полному Суверенитету Турции, равно как и безопасности Турции и ее столицы Константинополя. Ст а т ь я 10.
Договаривающиеся стороны соглашаются не допускать образования или пребывания на своей территории
организаций или групп, претендующих на роль правительства другой страны, или часть ее территории, равно как и
пребывание групп, имеющих целью борьбу с другим государством.
Считается установленным, что под турецкой территорией, упомянутой в настоящей статье, подразумевается
территория, находящаяся под непосредственным военным и гражданским управлением Правительства Великого
Национального Собрания Турции.
Ст а т ь я 11.
На граждан обоих договаривающихся сторон, находящихся на территории другой стороны, будут распространяться
все права и обязанности, вытекающие из законов страны, в коей они находятся, за исключением обязанностей по
национальной обороне, от коих они будут освобождены.
Вопросы, касающиеся семейного права, права наследственного и дееспособности граждан обоих сторон, также
составляют исключение из постановлений настоящей статьи. Они будут разрешены особым соглашением.
Ст а т ь я 12.
Обе договаривающиеся стороны согласны применить принципы наибольшего благоприятствования граждан каждой
из договаривающихся сторон, пребывающих на территории другой стороны.
Настоящая статья не применяется к правам, предоставленным взаимно Советскими Республиками на своей
территории гражданам союзных Советских Республик, равно как и к правам, предоставленным Турцией гражданам
Мусульманских стран, союзных Турции.
Ст а т ь я 13.
Всякий житель территорий, составлявших до 1918 г. часть России, и признанных находящимися ныне под
суверенитетом Турции, имеет право, если пожелает, выйти из турецкого гражданства, свободно покинуть Турцию и
взять с собой свои вещи, свое имущество или их стоимость.
Подобно этому, все жители территорий, суверенитет над которыми был Турции уступлен Грузии, имеют право, если
пожелают, выйти из Грузинского гражданства, свободно покинуть территорию Грузии и взять с собою свои вещи,
свое имущество или их стоимость.
Жители, упоминаемые в вышеуказанной статье, будут пользоваться месячной отсрочкой от воинской повинности, с
момента, с которого они изъявят желание оставить упомянутые территории.
Ст а т ь я 14.
Договаривающиеся стороны обязуются заключить в течении 6 месяцев со дня подписания настоящего договора,
специальные соглашения, касающиеся беженцев войны 19181920 гг.
Ст а т ь я 15.
Каждая из договаривающихся сторон обязуется объявить немедленно после подписания настоящего договора
полную амнистию гражданам другой стороны за преступления и проступки, вытекающие из военных действий на
Кавказском фронте.
Ст а т ь я 16.
Договаривающиеся стороны согласны в течении 2-х месяцев, со дня подписания настоящего договора, возвратить
старых военнопленных и гражданских пленных, находящихся на территории одной из договаривающихся сторон.
Ст а т ь я 17.
В целях обеспечить непрерывность сношения между своими странами, договаривающиеся стороны обязуются
принять, путем совместного согласования, все необходимые меры в целях сохранения и развития в возможнойскорости железнодорожных, телеграфных и иных средств сообщения, равно как и обеспечить свободное
передвижение людей и товаров между обоими странами без всяких задержек.
Однако, признается, что в отношении передвижения, въезда и выезда, как путешественников, так и товаров, будут
полностью применяться установленные в каждой стране на этот счет правила.
Ст а т ь я 18.
В целях установления торговых сношений и регулирования всех экономических и финансовых или других вопросов,
необходимых для укрепления дружественных отношений между договаривающимися странами, будет образована,
немедленно после подписания настоящего договора в Тифлисе, комиссия из представителей заинтересованных
стран.
Ст а т ь я 19.
Договаривающиеся стороны обязуются закончить в течение 3-х месяцев, со дня подписания настоящего договора,
Консульские Конвенции.
Ст а т ь я 20.
Настоящий договор, заключенный между Правительствами Турции, Армении, Азербейджана и Грузии, подлежит
ратификации.
Обмен ратификациями состоится в Эривани в возможно кратчайший срок.
Настоящий договор вступит в силу с момента ратификации за исключением статей 6, 14, 15, 16, 18, и 19, которые
вступят в силу немедленно после подписания договора.
В удостоверение изложенного вышеупомянутые уполномоченные подписали настоящий договор и скрепили его
своими печатями.
Составлено в пяти экземплярах в Карсе 13 октября 1921 г. (1337).
(М.П.) подп. Асканаз Мравиан, (М.П.) подп. Киазим Кара Бекир
(М.П.) подп. Погос Макинзиан, (М.П.) подп. Вели Бей
(М.П.) подп. Бебут Шахтахтинский, (М.П.) подп. Муштар Бей
(М.П.) подп. Шалва Элиава, (М.П.) подп. Мемду Шеврет Бей
(М.П.) подп. Александр Сванидзе,
(М.П.) подп. Ганецкий.
Приложение 1.
Северовосточная граница Турции установлена нижеследующим образом: (согласно карте русского Генерального
Штаба масштабом 1/2100005 верст в дюйме).
Деревня Сарп на Черном море гора Кара-Шальварт (5.014) по водоразделу рек по направлению к (Р.П.), к северу от
деревни В.Марадиди пересекает Чорох к северу от деревни В.Марадиди и проходит затем севернее к деревне Сабур
гора Хедис Ита (7.052), гора Ква-Кибе деревня Кавтерети линия водораздела горы Медзибна гора Герат Кессун
(6.468) следуя по линии водораздела горы Корда (7.910) выходит по западной части хребта горы Хребет
Шавшетского к прежней административной границе бывшего Артвинского округа проходя по линии водораздела
горы Шашнетской, выходит на гору Сары-Чай (Кар-Иссал) (8478) перевал Квиральский, оттуда выходит на прежнюю
административную границу бывшего Ардаганского округа у горы Кани Даг оттуда направляясь к северу, доходит до
горы Тлил (грмали) (8357) следуя по той же границе Ардаганского округа, выходит к северо-востоку от деревни
Баделла, к реке Посхов-Чай, и следует по этой же реке к югу до пункта деревни Чанчак, там оставляет эту реку и
идя по линии водораздела выходит на гору Априльянт-Баши (8.512) проходит по горам Келле-Тапа (8463), Карман-
Тапа (9.709) достигает горы Касрис-Сери (9.681) отсюда следует по реке Карзамет-Чай до реки Куры, отсюда идетпо тальвегу реки Курш до пункта, что к востоку деревни Картанакев, где отходит от Куры, проходя по линии
водораздела горы Кара-Оглы (7.259), оттуда, разделяя на две части озеро Хазапин, выходит к высоте 7.580 (7.560),
а оттуда к горе Гек-Даг (9.152) Уч.-Тапалар (9.783), где кончается граница с Грузией начинается граница с
Арменией: Тайа-Кала (9.716) вершина 9.065 где покидает прежнюю границу Ардаганского округа и проходит по горе
Бол-Ак-Баба (9.973 или 9.963) 8.828 или 8.827 7.602 отсюда по прямой линии к вершине 7.518 проходя на восток от
деревни Ибиш, затем к горе Кизильдаш (7.439 или 7.440 или 7.490) деревня Новый Казил-Даш, отсюда следуя по
реке, которая протекает через Новый Казил-
Даш до его изгиба, расположенного к северо-западу от Карамемеда, следует по линии водораздела и выходит на
реку Джамушбу-Чай, расположенную к востоку от деревень: Делавер, Б.Кмлы и Тикнис (через деревни Вартанлы и
Баш-Шурагель, следуя по упомянутой реке, выходит к реке Арид-Чай к северу от Кислалаши Калали оттуда следуя
все время по тальвегу Арпа-Чай, выходит к Араксу следуя по тальвегу Аракса до деревни Урмия, где кончается
граница с Арменией и начинается граница с Азербейджаном и следует затем по тальвегу Арабса до впадения в него
Нижнего-Кара-Су, где кончается граница с Азербейджаном.
N.B. Разумеется, что граница следует по линиям водоразделов вышеуказанных высот.
(М.П.) подп. Асканаз Мравиан, (М.П.) подп. Киазим Кара Бекир
(М.П.) подп. Погос Макинзиан, (М.П.) подп. Вели Бей
(М.П.) подп. Бебут Шах-тахтинский, (М.П.) подп. Муштар Бей
(М.П.) подп. Шалва Элиава, (М.П.) подп. Мемду Шеврет Бей
(М.П.) подп. Александр Сванидзе,
(М.П.) подп. Ганецкий.
Приложение 2.
Принимая во внимание, что пограничная линия следует по тальвегам рек: Арпа-Чай и Аракса, как это указано в
приложении I, Правительство Великого Национального Собрания Турции обязуется отодвинуть лишь линию
блокгаузов на расстоянии 8 верст от железной дороги Александрополь-Эривань в настоящем ее начертании в
районе Арпа-Чай и на расстояние 4 верст от вышеупомянутой железнодорожной линии в районе Аракса.
Линии, ограничивающие вышеупомянутые районы, указаны ниже для зон Арпа-Чай пункта А и Б 1 и для зоны
Аракса в 2.
I. Зона Арпа-Чай
А) К югу востоку от Вартанлы к востоку от Узун-Килисса через гору Бозяр (5.096) 5.0825.047 к востоку от Камир-
Банк-Уч-Тапа (6478 или 5578) к востоку от Арас-Оглу к востоку от Али, достигает Арпа-Чай к западу от Еникей.
Б) Отходит снова от Арпа-Чай к востоку от высоты 5019 идет прямо к высоте 5481 в четырех с половиной верстах к
востоку от Кызыл-Кула в двух верстах к востоку от Боджалы - затем река Дигор-Чай следует до этой реки до
деревни Дуз-Кечут идет прямо к северу от развалин Карабаг и выходит на Арпа-Чай.
II. Зона Аракса
Прямая линия между Хараба-Алиджан и деревней Сулиман Диза.
В зонах, ограниченных с одной стороны линией железной дороги Александрополь-Эривань и другой линиями,
расположенными на расстоянии 8 и 4 верст от вышеуказанной железнодорожной линии. Правительство Великого
Национального Собрания Турции обязуется не возводить каких бы то ни было фортификационных укреплений, (эти
линии расстояния находятся вне указанных зон) и не содержат в них регулярных войск, однако оно сохраняет право
иметь в указанных зонах войска, необходимые для поддержания порядка, безопасности и для административных
надобностей.
(М.П.) подп. Асканаз Мравиан, (М.П.) подп. Киазим Кара Бекир(М.П.) подп. Погос Макинзиан, (М.П.) подп. Вели Бей
(М.П.) подп. Бебут Шах-тахтинский, (М.П.) подп. Муштар Бей
(М.П.) подп. Шалва Элиава, (М.П.) подп. Мемду Шеврет Бей
(М.П.) подп. Александр Сванидзе,
(М.П.) подп. Ганецкий.
Приложение 3.
Территория Нахичевани
Деревня Урмия, отсюда по прямой линии станция Араждаян (оставляя ее Социалистической Советской Республикой
Армении), затем по прямой линии к горе Даш-Гурун западной (3142) линия водораздела горы Даш-Гурун восточной
(4108) проходит через реку Джагаганам-Дараци к югу Родней (Булак юг), следует по линии водоразделов горы
Багарсик (6607) или 6587 и отсюда следует по административной границе прежнего Эриванского округа и Шарур-
Дара-Лажез через высоту 6629 к горе Кемурлу-Даг (6839 или 6930) и отсюда к высотам 3080 Саят-Даг (7868)
деревня Курт-Кула, Кьюрт-Кулаг гора Гамесур-Даг (8160 высота 8022 Куки-Даг (10282) и восточная
административная граница прежнего Нахичеванского округа.
(М.П.) подп. Асканаз Мравиан, (М.П.) подп. Киазим Кара Бекир
(М.П.) подп. Погос Макинзиан, (М.П.) подп. Вели Бей
(М.П.) подп. Бебут Шах-тахтинский, (М.П.) подп. Муштар Бей
(М.П.) подп. Шалва Элиава, (М.П.) подп. Мемду Шеврет Бей
(М.П.) подп. Александр Сванидзе,
(М.П.) подп. Ганецкий.,
Договор ратификован ВЦИК 16 марта 1922 г.

 

                                               КАРАБАХ: ЭТИМОЛОГИЯ, ТЕРРИТОРИЯ И ГРАНИЦЫ

 

Карабах - одна из древнейших исторических областей Азербайджана. Название Карабаха, считающегося неотъемлемой частью Азербайджана, произошло от азербайджанских слов "гара" (черный) и "баг" (сад). Словосочетание "гара" и "баг" обладает такой же древней историей, как и история азербайджанского народа. Отнесение этого словосочетания во всем мире к конкретной территории Азербайджана является неопровержимой истиной. Слово "Карабах", которым азербайджанский народ назвал часть своей родной земли, упоминалось еще в первоначальных источниках 1300 лет тому назад (с VII века!). Вначале "Карабах" как историко-географическое понятие обозначало конкретное пространство, впоследствии же было отнесено к обширной географической территории Азербайджана. Кстати, это характерно для Азербайджана: город Нахчыван - Нахчыванская область, город Шеки - Шекинская область, город Гянджа - Гянджинская область, город Лянкяран - Лянкяранская область и т.д.

 

История формирования "Карабаха"а как названия конкретной области, региона Азербайджана позволяет в более научной форме объяснить его этимологию, потому что в азербайджанском языке (так же как и в других тюркских языках) слово "гара", кроме обозначения цвета, имеет также другие значения: "плотный", "непроходимый", "большой", "темный" и др. С этой точки зрения термин Карабах приобретает такие значения как: "темный сад", "большой сад", "плотный сад", "непроходимый сад", "живописный сад" и др. Таким образом, как и сам Карабах, слово "Карабах" также принадлежит азербайджанскому народу.

 

Полемизируя о Карабахе, с самого начала возникает следующий вопрос: Где расположен Карабах, какие территории Азербайджана он охватывает? Ответ на этот вопрос сегодня еще более актуален и имеет важное значение для понимания созданной армянскими сепаратистами "Проблемы Нагорного Карабаха". Для ответа на поставленный вопрос обратимся к первоисточнику. Мирза Джамал Джаваншир, будучи визирем "Карабахского ханства", являющегося Азербайджанским государством и охватывающего когда-то эту территорию, рассуждая об этом вопросе в своем произведении "История Карабаха" (1847) писал: "Границы Карабахской области по утверждению древних исторических книг таковы: с южной стороны от моста Худаверин до моста Сынык - река Араз. Сейчас мост Сынык находится между Казахскими, Шамсаддинскими и Демирчи-Гасанлинскими джамаатами (областями), и чиновники Российского государства называют его в русской интерпретации Красный мост, т.е. Золотой мост. С восточной стороны - это река Кура, которая в селе Джавад, сливаясь с рекой Араз, далее впадает в Каспийское море. С северной стороны до реки Куры, являющейся границей с Елизаветполем, границей области является река Чоран и река Кура во многих местах (протекая) доходит до реки Араз. С западной стороны остроконечные Карабахские горы с вершинами под названием Кушбек, Салверты и Арикли".

 

Такое точное представление территории и границ Карабаха в начальном периоде оккупации и колонизации Россией объясняется тем, что:

 

1) об этом факте пишет представитель государства, занимающийся непосредственно "управлением Карабаха", другими словами, этим фактом является основанное на официальных документах официальное слово, официальное слово государственного чиновника, находящегося на службе России; 2) с другой стороны, этот факт сохранился, не только основываясь на реальности и практике, он подтверждается также первоисточниками. Для подтверждения точки зрения Мирзы Джамала использование ссылок на древние исторические книги неслучайно.

 

Как видно, будучи политико-географическим пространством, в истории всегда существовало понятие не "Нагорный Карабах", а понятие, охватывающее всю территорию Карабаха в целом - горы, равнины - общее понятие "Карабах". Другими словами, понятие "Нагорный Карабах" - "продукт" более позднего времени и является названием, данным из сепаратистских намерений одной из частей Карабаха. Обычная логика подтверждает это: если есть Нагорный Карабах - значит есть и равнинный, т.е. низменный, Карабах! Истина такова: сегодня в Азербайджане есть как Нагорный Карабах, так и Низменный Карабах (т.е. равнинный Карабах!). Как равнинный (низменный), так и нагорный Карабах во все исторические эпохи был Родиной только одного народа - азербайджанского, в языке которого есть слова "гара" и "баг".

 

Сотни древнейших, редчайших образцов фольклора, музыкальных шедевров Азербайджанского народа были созданы именно в Карабахе и связаны с Карабахом.

 

Институт Истории им. А.Бакиханова НАНА

 

 

HISTORICAL DOCUMENTS

 

 

People's Republic of Azerbaijan (1918-1920)

 

Soviet Socialist Republic of Azerbaijan

 

Republic of Azerbaijan

 

UN

 

OSCE

HISTORICAL DOCUMENTS

 


People's Republic of Azerbaijan (1918-1920)


Soviet Socialist Republic of Azerbaijan


Republic of Azerbaijan


UN


OSCE

 

GARABAGH: ETYMOLOGY, TERRITORY AND BORDERS

Garabagh is one of the ancient regions of Azerbaijan. The name of this inseparable part of Azerbaijan consists of two different Azerbaijani words: "gara" (black) and "bag" (garden). The combination of these two words is as ancient as the nation of Azerbaijan. The association of these two combined words with the definite part of Azerbaijan in every part of the world is an oracle. The word Karabakh given by the Azerbaijan nation to a part of their native lands was used for the first time 1,300 years ago (in the 7th century)!?. At first, Karabakh was used as a historical-geographical definition, but it later transformed to cover a larger geographical area. By the way, this aspect is very typical for Azerbaijan: Nakhchivan city - Nakhchivan region, Sheki city - Shaki region, Ganja city - Ganja region, Lenkoran city- Lenkoran region and etc.

The history of the formation of Garabagh as a name of one particular region, provides a better scientific explanation for its etymology. Because the word "gara" has other meanings in Azerbaijani language (also in other Turkic languages) as well - such as "sih" (dense), "galin" (thick), "boyuk" (big, large), "tund" (strong), and others. From this point of view the term Karabakh gets such meanings as "gara bag" (dark garden), that is "boyuk bag" (a large garden), "six bag" (a dense garden), "galin bag" (a thick garden), "safali bag" (a picturesque garden) and others. Thus, the word "Karabakh" belongs to Azerbaijani people as Karabakh does itself.

When Karabakh is a topic of discussions, the question of the location of Karabakh arises at first. What part of Azerbaijan does include Karabakh? The answer to this question of a high importance, and it is necessary to understand the problem of "Daghlig Garabagh" produced by the Armenians. Let us address ourselves to the origins in order to answer the question. When Karabakh khanate of Azerbaijan included this territory its regent Mirza Jamal Javanshir in consideration of this question in his work the "History of Karabakh" wrote: "According to the ancient historical books the frontiers of Karabakh are: from the south the river Araz - from Hudapharin Bridge to Sinig Bridge. At present the population of Gazah, Shamseddin and Demerchi-Hesenly lives near this bridge and Russian Tatars call it using the Russian term Krasniy Most that is the Red Bridge. From the east - the Kur River, which flows into the Araz River in Javad village and flows into the Caspian Sea. From the north - the Goran River, which flows from the Yelizavetpol frontier of Karabakh to the Kur Riverr, crosses it in many parts and riches the Araz River. From the west - the high mountains of Karabakh called Kusbek, Salvarti, Erikli.

Such a detailed description of the territory and frontiers of Karabakh at the first stages of Russian occupation and colonization are explained by the following factors: 1) this fact is described by an official person directly connected with the government of Karabakh, in other words, this fact is reflected in an official document composed by an official representative of Russia; 2) on the other hand this fact is not only based at practices and realities, but it also finds reflection in the references. It is not occasional that ancient books are used to prove the position of Mirza Jamal. There was a general definition of Karabakh, which was not used only for Daghlig Garabagh, but for both mountainous and plain parts. In other words, the word combination of "Daglig Garabag"(Mountainous Karabakh) is a product of the subsequent periods, the name given to the one of the part of Karabakh as a result of separatist intentions. Even an ordinary logic proves this fact: If there is "Daglig Garabag" then there must be flat or low-lying Karabakh too! The reality is that there are both Daghlig Garabagh and Low-lying Karabakh (that is flat Karabakh) in Azerbaijan! And always both low-lying (flat) and Daglig (mountainous) Karabakh during all historical periods were the motherland of one nation - the nation of Azerbaijan, the nation who has in its language the words "gara" and "bag"! Hundreds of the most ancient and rarest models of folklore, which are the brilliant musical pearls of the nation of Azerbaijan, were created in Karabakh and are related to Karabakh.

Institute of History named after A.Bakykhanov of ANAS