Azərbaycan və İran arasında imzalanan dəhliz anlaşması Bakının növbəti uğurudur; analitik: “Zəngəzur dəhlizi ilə bağlı Ermənistanın həm yaxın, həm də uzaq perspektivdə ata biləcəyi bütün təxribatçı addımlar artıq cəhənnəmə vasil olub”

Ötən həftə Azərbaycanla İran arasında İqtisadi, Ticarət və Humanitar sahələrdə əməkdaşlıq üzrə Dövlət Komissiyasının 15-ci iclasının yekununda iki ölkə arasında yeni sənədlər imzalandı. Müxtəlif sahələrdə əməkdaşlığı əhatə edən sənədlərin ən vacibi və əhəmiyyətlisi heç şübhəsiz ki, dəhliz anlaşması ilə bağlıdır.

Söhbət İran ərazisindən keçməklə Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonu ilə Naxçıvan Muxtar Respublikası arasında yeni kommunikasiya bağlantısının yaradılması haqqında Anlaşma Memorandumundan gedir. Sənədin məqsədi muxtar respublika ilə yeni dəmir və avtomobil yolu əlaqələrinin, eləcə də rabitə və enerji təminatı xətlərinin yaradılmasıdır. Bu məqsədə nail olmaq üçün Araz çayı üzərində iki avtomobil (piyada keçidi ilə) və iki dəmir yolu olmaqla ümumilikdə dörd körpünün, eləcə də rabitə və enerji təminatı infrastrukturunun tikintisi nəzərdə tutulur. Ekspertlər Bakı ilə Tehran arasında imzalanmış sazişin mühüm əhəmiyyətə malik olduğunu bildirirlər.

Faktiki olaraq Azərbaycan İranla Zəngəzur dəhlizinə alternativ yolun inşası üzərində anlaşmış oldu. Ermənistan sərhədi ilə 5 kilometr məsafədən keçən yol Şərqi Zəngəzur rayonunu Naxçıvanla birləşdirəcək. Bura avtomobil və dəmir yolu, eləcə də rabitə və enerji təminatı xətlərinin yaradılması daxildir. Ermənistan yenə böyük layihədən kənarda qaldı. 44 günlük müharibədən sonra imzalanmış üçtərəfli bəyanata əsasən, Ermənistan dəhlizin açılmasına da şərait yaratmalı idi, lakin müxtəlif bəhanələrlə bu öhdəliyin icrasından yayındı. Əslində Azərbaycan çox uzun müddət səbr etdi və İrəvanın konstruktiv davranacağına ümid etdi. Lakin ötən ilin payızında Prezident İlham Əliyev qarşı tərəfin anlaşmanı pozduğunu açıqladı. Türkiyənin Anadolu Agentliyinə verdiyi müsahibəsində dövlət başçısı bildirdi ki, 10 noyabr bəyanatında Azərbaycanın əsas hissəsini Naxçıvanla birləşdirəcək nəqliyyat əlaqəsinin qurulması “aydın qeyd olunsa da”, bu əlaqə qurulmayıb. İlham Əliyev qeyd etmişdi ki, Zəngəzur dəhlizi ilə bağlı “danışıqlar nəticəsiz qalır”. “Bu əlaqəni qurmaq üçün o qədər də böyük vaxta ehtiyac yoxdur. Burada yolun ümumi uzunluğu 40 kilometrdir. Biz müharibədən sonra bir ildə min kilometrdən çox yol tikmişik, həm torpaq yollar, həm də asfalt yollar. İndi orada 40 kilometrlik yolun açılması böyük bir problem deyil. Amma buna baxmayaraq, Ermənistan buna razılıq vermir. Danışıqlar nəticəsiz qalır. Ermənistan 10 noyabr bəyanatının şərtlərini kobud şəkildə pozur. Hələ ki səbr edirik. Ehtiyatla hərəkət edirik. Amma bizim səbrimizin də həddi var. İkinci Qarabağ müharibəsi səbrimiz tükənəndə nələrin baş verdiyini göstərdi. Buna görə də Ermənistan rəhbərliyinə 10 noyabr bəyanatının bütün şərtlərini yerinə yetirməsi və məsuliyyətli davranması üçün bir şans veririk”, - Prezident söyləmişdi. Nəhayət, Azərbaycan dövlətinin səbr kasası daşdı və alternativ yolla bağlı qərarını verdi.

Bu yerdə zəruri xatırlatma etmək yerinə düşər. Rəsmi Tehran bir müddət öncəyədək Zəngəzur dəhlizinə qarşı müqaviməti ilə diqqət çəkirdi. Vaxtaşırı İranın İrəvandakı səfiri, yaxud ayrı-ayrı iranlı rəsmilər səviyyəsində Ermənistanın ərazi bütövlüyünün Tehran üçün qırmızı xətt olduğu bəyan olunur, Zəngəzurun hansısa formada güzəşt edilə biləcəyindən dolayı təşviş ifadə edilirdi. Bir sıra hallarda erməni revanşistlərinə stimul verən bu kimi davranışlar İranın başqa bir layihəsi ilə də diqqət çəkirdi. Belə ki, xəbərlər yayılmışdı ki, İran Zəngəzur dəhlizinə qarşı alternativ yol çəkir. İranın Ermənistan vasitəsilə Gürcüstan limanlarına çıxışı ilə bağlı səylərin anonsu verilmişdi, başqa adla Fars körfəzi - Qara dəniz marşrutunun. Düzdür, bu layihə əvvəldən mövcud idi, lakin sanksiyalar səbəbindən taqətdən düşmüş İran çox bahalı bir layihəyə əlavə xərc çəkməyə ehtiyatlanırdı. İranın yol və şəhərsalma naziri Xeyrullah Hatəmi hətta demişdi ki, Tehran Ermənistandan keçən və Gürcüstana qədər uzanan yeni tranzit yolunun çəkilməsində iştirak etməyə hazırdır. Bununla yanaşı, Gorus-Qafan yoluna alternativ marşrutun açılması istiqamətində işləyirlər. “Mümkün olduğu qədər tez bir zamanda Azərbaycan ərazisindən keçməyən alternativ yol yaradılmalıdır. Bu, ermənilərin maraqları üçün də vacibdir”, - Hatəmi bildirmişdi. Amma işə baxın ki, bu anonsun üstündən bir neçə ay sonra İranın Azərbaycandakı səfiri Seyid Abbas Musəvi “Zəngəzur dəhlizi Azərbaycan və Ermənistan arasında olan məsələdir və onunla bağlı qərara hörmətlə yanaşacağıq”, açıqlamasını verdi. Diplomat iranlı nazir Qaseminin bugünlərdə Azərbaycana səfər etdiyini diqqətə çatdıraraq əlavə edib ki, nazir azad olunmuş ərazilərə səfəri zamanı İrana yeni istiqamətin açılması, yolun çəkilməsi ilə bağlı müzakirələr aparıb. “İki ölkənin üstünlüyü odur ki, nəqliyyat dəhlizləri bu ölkələrdən keçir və biz bu dəhlizləri hər zaman müdafiə edəcəyik. Azərbaycan və İran arasında ticarət dövriyyəsinin həcmi 400 mln. ABŞ dolları təşkil edir. Bu, rəsmi rəqəmdir. Yaxın gələcəkdə iki ölkənin hökumətlərarası komissiyasının iclası keçiriləcək və bu tədbirdə ticarət dövriyyəsinin 1 milyard dollara çatdırılmasını müzakirə edəcəyik. İqtisadi əlaqələrimiz siyasi əlaqələrin yüksək səviyyəsinə çatmayıb, biz bu potensialın olduğunu, ticarət əlaqələrinin yüksəlməsini gözləyirik”, səfir bildirib.

Bu gedişat onunla nəticələndi ki, İran Azərbaycanla dəhliz anlaşmasını imzaladı. Ancaq istisna deyil ki, günün birində Ermənistan da “yuxudan ayılacaq” və Zəngəzur dəhlizi ilə bağlı razılığını Azərbaycan tərəfə təklif edəcək. Faktiki olaraq Ermənistan hökuməti Arazdəyəndən Horadizədək çəkiləcək nəqliyyat-kommunikasiya xətləri ilə bağlı dəyərləndirmələr aparmaqdadır və yaradılan komissiya bu istiqamətdə işləyir. Deməli, Rusiyanın da marağında olduğu Zəngəzur dəhlizinin açılmaması mümkünsüzdür. Amma istənilən halda alternativ dəhlizlərin olmasının Azərbaycanın maraqları baxımından üstünlükləri var. Üstəlik, üçüncü yol da mövcuddur - Gürcüstandan keçməklə... Araz çayı üzərindən çəkilən dəhliz yol Ermənistan ərazisindən keçəcək dəhlizdən nə ilə fərqlənir? İrəvan günün birində desə ki, Azərbaycanın şərtləri ilə razıyıq, ikinci dəhlizin inşası mümkün olarmı? Yoxsa Azərbaycanı İrandan keçən dəhliz qane edir?

Elçin Mirzəbəyli: Azərbaycan döyüş meydanında olduğu kimi hüquq müstəvisində də Ermənistanı məğlub etdi .

Siyasi şərhçi Elçin Mirzəbəyli “Yeni Müsavat”a açıqlamasında İranla əldə olunan razılaşmanı müsbət xarakterizə etdi: “Azərbaycanı ölkənin əsas ərazisindən və İrandan keçməklə Naxçıvan Muxtar Respublikası ilə birləşdirəcək dəhliz nəqliyyat-enerji dəhlizlərinin kombinə olunmuş ən müasir nümunələrindən biridir və komponentlərinə görə, Ermənistan istisna olmaqla, bölgənin bütün dövlətlərinin Zəngəzur dəhlizi ilə bağlı təsəvvürlərinə uyğun gəlir. Amma məlum olduğu kimi, Ermənistan Zəngəzur dəhlizi ilə bağlı müzakirələrdə həm dəhlizin statusu, həm də komponentləri ilə bağlı beynəlxalq nəqliyyat dəhlizləri anlayışının mahiyyətinə və bununla bağlı president xarakteri daşıyan dövlətlərarası müqavilələrə uyğun gəlməyən iddialarla çıxış edir və əslində özü üçün xilas yolu olan bu nəqliyyat dəhlizinin alver və təzyiq predmetinə çevrilməsinə çalışır. O zaman ortalığa bir sual çıxır: Əgər Ermənistan Zəngəzur dəhlizi ilə bağlı müzakirələrin aparıldığı bir vaxtda əsassız iddia və mülahizələrlə çıxış edirsə, dəhliz hazır olduqdan və fəaliyyətə başladıqdan, eləcə də Azərbaycan, Türkiyə, Rusiya və digər region dövlətlərinin dəhlizlə bağlı beynəlxalq öhdəlikləri yarandıqdan sonra hansı təxribatlara yol verə bilər? Bu qədər mühüm bir məsələdə Ermənistana etimad göstərmək mümkündürmü? Əlbəttə ki, yox! İran ərazisindən keçəcək dəhlizlə bağlı isə belə problemlərin yaranması mümkün deyil”.

E.Mirzəbəyli qeyd etdi ki, rəsmi Tehranın bir sıra siyasi məsələlərdə region dövlətləri ilə müxtəlif dövrlərdə problemləri yaransa da, İran bir qayda olaraq, nəqliyyat dəhlizlərini, həm də öz iqtisadi maraqları baxımından təzyiq predmetinə çevirməməyə çalışıb: “Əslində bu, istənilən dövlətin reputasiyası ilə bağlı çox vacib bir məsələdir. Dövlətlərin taleyi onların regional və qlobal iqtisadi öhdəliklərinə, hətta ən kritik məqamlarda belə necə əməl etdiyindən asılıdır. Siyasət, fikir ayrılıqları öz yerində, amma qarşılıqlı fayda gətirən, həmçinin iştirakçı ölkələrin vətəndaşılarının maraqları, iqtisadi mənafeyi ilə bağlı olan məsələlərdə etimadsızlıq yaradan hərəkətlərə yol vermək olmaz. Çünki siyasi baxış bucaqlarının fərqliliyinə, fikir ayrılıqlarına nə zamansa son qoyula bilər, amma iqtisadi əlaqələr, xüsusilə də region dövlətləri və xalqları ilə iqtisadi münasibətlər əbədidir və iqtisadi münasibətlərdə məqsədyönlü təxribatlara yol verənlər, öhdəliklərinə əməl etməyənlər heç vaxt bağışlanılmır. Bu baxımdan, İran ərazisindən keçən dəhliz etibarlılıq baxımından, Ermənistan istisna olmaqla, bölgənin bütün dövlətləri üçün əlverişlidir”. Siyasi şərhçi qeyd etdi ki, digər tərəfdən, İran ərazisindən keçən dəhlizlə bağlı bütün aspektlər üzrə razılaşmalar əldə olunduğu üçün Zəngəzur dəhlizi artıq bölgədəki iqtisadi münasibətlərdə əsas daşıyıcı funksiyasını yerinə yetirməyəcək: “Yəni Azərbaycanın əsas ərazisini Naxçıvanla birləşdirəcək dəhliz alternativ dəhliz deyil, alternativ dəhliz reallaşacağı təqdirdə, Zəngəzur dəhlizi olacaq. Bölgədəki nəqliyyat və enerji dəhlizlərinin hab funksiyasını yerinə yetirən, ideal logistik imkanlara malik Azərbaycan isə öz öhdəliklərini yerinə yetirməklə istədiyi an Zəngəzur dəhlizinin dondurulmasına nail olacaq. Yəni Azərbaycana İran, Rusiya, Türkiyə və Xəzər dənizi üzərindən qarşılıqlı hərəkət edən bütün yüklər nəqliyyat habına sahiblik edən Azərbaycan tərəfindən vaxt və maliyyə itkisinə yol verilmədən istənilən zaman İran ərazisindən keçən dəhlizdən, istənilən vaxt isə Zəngəzur dəhlizindən keçəcək. Bu xüsusda Şimal-Cənub dəhlizinin Rəşt-Astara seqmentinin də yeni yaradılacaq dəhlizlə sinerji içərisində olacağını nəzərə alsaq, həmçinin Şərq-Qərb, TransXəzər dəhlizlərinin də eyni prinsip üzrə funksional hərəkət imkanlarını da əsas götürsək, Zəngəzur dəhlizinin məhz Azərbaycanın müəyyənləşdirdiyi və diqtə etdiyi şərtlərə uyğun olaraq, fəaliyyət göstərəcəyini müəyyənləşdirmək olar. Bu isə o deməkdir ki, Zəngəzur dəhlizi ilə bağlı Ermənistanın həm yaxın, həm də uzaq perspektivdə ata biləcəyi bütün təxribatçı addımlar artıq cəhənnəmə vasil olub. Məşhur el məsələsində deyildiyi kimi, ”çox istəyən azdan da olar".

Ekspertimizin dediklərinə əlavə olaraq qeyd edə bilərik ki, əslində bu variant Azərbaycana sərf edir. İran üzərindən keçməklə dəhlizin reallaşdırılması həm də əlavə üsünlüklər qazandırır: Ermənistanın minnətini, şıltaqlığını götürmürük, üstəlik, ona bu avantajı qazandırmırıq. Dünyaya da göstərdik ki, israrla dəhlizin Ermənistandan keçərək reallaşmasını istəyirdik, amma Paşinyan iqtidarı Azərbaycanın bu alicənab davranışına adekvat yanaşmadı, nəticədə itirdi. İndi Azərbaycana yalvarsınlar. Qatarın dalınca baxan yenə də ermənilər olacaq, illər öncə Bakı-Tiflis-Qars qatarının ardınca boylandıqları kimi. “Dalan dövlət”ə yaraşan budur...

Elşad PAŞASOY,
“Yeni Müsavat”

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin maliyyə yardımı ilə "Zəngəzur" Cəmiyyətləri İctimai Birliyinin həyata keçirdiyi “Şərqi Zəngəzura qayıdışa mənəvi dəstək” layihəsi çərçivəsində  nəşr edilən publisist Hacı Nərimanoğlunun “Şəhidlər” kitabında 2020-ci il 44 günlük Vətən müharibəsində Şərqi Zəngəzur bölgəsinə daxil olan Cəbrayıl, Kəlbəcər, Qubadlı, Laçın və Zəngilan rayonlarının 100-dən çox şəhidinin ömür, döyüş yolu fotoları ilə birlikdə “Şəhidlərimizi tanıyaq və tanıdaq” bölməsində  əks olunub.

Zəngəzurun sonuncu qazısı, tarixçi, ilahiyyatçı Bəhlul Behcət “Qaçaq Nəbinin tarixi” (vəsiqə və sənədlər üzrə)” kitabında yazır: “üsyançı qaçaqlardan biri və bəlkə də ən məşhuru, bütün hadisə və təfərrüatı ilə tarixini yazdığımız Qaçaq Nəbidir...çar və çarlıq zülmünə qarşı çıxan və xalqın arasında bu qədər şöhrət tapmış bu böyük şəxsiyyət haqqında indiyə qədər yazan olmamışdır.” Kitabın mündəricat başlıqlarına baxaq: “Nəbinin Sarımsaqlı dağında Naxçıvan naçalniki Slovenski ilə davası və qar tığına düşməsi”, “Qaçaq Nəbinin Ərikli dağında üç naçalniklə davası”,Kürdlər,Göyçə,Naxçıvan, Zəngəzurdakı Çətəndaş,Qoparandağ,Qısırdağ,Güllüpir, Murov, Dikpiləkən və digər savaşların hamısında Nəbinin dəstəsi ilə döyüşənlər rus naçalnik,pristav,saldat,kazakları idi.Bu savaşların iştirakçıları, şahidləri, söyləyənlər,savaş yerlərinin dəqiq coğrafiyasına qədər hamısı kitabda yerbəyer, adbaad göstərilib və arxiv sənədlərli-yerli hakimiyyət nümayəndələrinin raport,məruzə, teleqramları ilə eyni məzmundadır. Sadə həqiqət budur ki,Nəbinin savaşdığı,öldürdükləri müsəlman camaatın torpağına,mal-mülkünə tamah salan yadellilər,çağırılmamış həyasız gəlmələrdir,yerli xalqa düşmən kəsilən,ona həqarətlə baxan soyğunçu, istismarçı, talançı rus-çar üsuli-idarəsidir. “Nəbinin birinci dəfə tutulması”, “Nəbinin ikinci dəfə tutulması” başlıqlı bölmələr var. Nəbinin ilk qaçışı belə təsvir olunur; Nəbini Naxçıvanda qazamatda bir qədər saxlayıb sonra yatab ilə Şuşa şəhər türməsinə göndərirlər. Zəngəzur qəzasının içindən yolçular Gorus şəhərindən keçirdi, oradan da Şuşa şəhərinə aparılırdı. Nəbi piyada qolları bağlı, kazak gözətçiləri, qaravullar atlı idilər. Nəbi qolları bağlı halda dağ sıldırımı cığırdan keçəndə darısqal bir döngədə sıçrayıb yoldan çıxır, sıldırım qayalardan üzüaşağı dərəyə atlanıb aradan çıxır. Onun Şeyx Şamilin məşhur silahdaşı Hacı Muradın qaçışını xatırladan bu qaçışı o dövrün qəzetlərində də geniş əks-səda doğurmuşdu.
Maksim Qorki “Nijneqorodskoy listok” qəzetinin 1896-cı il 8 noyabr tarixli sayında dərc olunan “Qafqazda qaçaqlar” oçerkində yazırdı: “Rusiyanın əyalətlərində həm xalqın müdafiə etdiyi mərd qaçaqlar və həm də xalqın nifrət etdikləri quldurlar olmuşdur...Adi bir soyğunçu quldur olan Qara Nəbinin fəaliyyəti ilə XIX əsrin sonlarında Azərbaycanda kəndli hərəkatına rəhbərlik etmiş xalq arasında populyar olan Qaçaq Nəbinin azadlıq mübarizəsi arasında bir ayrım xətti çəkin.”
Nəbinin “cinayətlərini” araşdıran prokuror Jukovski Nəbiyə bəylərin, hampaların, mülkədarların əleyhinə qalxan üsyan başçısı maddəsi vermişdi və Peterburqa yazmışdı ki, Nəbi bildiyimiz qaçaqlardan deyil, buna yalandan qaçaq deyirlər. Bu, bəyləri, mülkədarları tamam qırmaq, torpağı yoxsul kəndlilərə paylamaq üçün qalxan güclü kəndli hərəkatıdır. Müstəntiq-silisçi Beçerovun topladığı Qaçaq Nəbi işinin həcmi 150 tom idi.
Naxçıvan quberniyasının polis rəisi çar II Nikolaya yazırdı: “Zəngəzur, Naxçıvan, Ordubad, Sisianda çoxlu tərəfdarları olan Nəbinin qaçaq hərəkatı təhlükəli bir şəkil almışdır.”
M.Ə.Rəsulzadənin yaxın silahdaşı Hüseyn Baykara yazır: “XIX əsrin axırlarındakı Azərbaycan qaçaqlarından üçünü əlimizdə olan məlumatlara və eşitdiklərimizə əsaslanaraq anlatmaq istəyirik. Nəbi həbs olunur. O, həbsdən qaçaraq həmfikirlərini ətrafına toplayır. Rus çar rejiminə və onun Azərbaycandakı əlaltıları olan bəylərə qarşı mübarizəyə başlayır. Nəbinin arvadı Həcər xanımla yanaşı baldızı Mehri xanım da bu mübarizədə yaxından iştirak edir. Onun bu ən çox işlətdiyi taktika...Qaçaq Nəbinin “partizan hərəkatında istismarçı imperializmə və rus çar rejiminə qarşı mübarizə” əsas yer tuturdu.
Xalqın qoşduğu dastan, nəğmələrdə də Qaçaq Nəbi mücadiləsinin bu əsas hədəfləri, ən böyük düşmənin kim olduqları adbaad göstərilib; urus, qubernat-qoburnat, naçalnik, pristav, kazak, saldat, komandır, qazamat… erməni hampa və keşişləri, “sapı özümüzdən olan baltalar”...
Peterburqdan gələn təlimat, qəti tapşırıq üzrə Qaçaq Nəbinin və dəstəsinin tam məhvi məqsədilə çar generalları - Cənubi Qafqaz diyarının rəisi A.S.Şeremetyev, Yelizavetpol qubernatoru knyaz A.D.Nakaşidze, İrəvan qubernatoru A.A.Freze, İrəvan quberniya dəftərxanasının rəhbəri A.Saroyan, Naxçıvan qəzası rəisi A.S.Slavoçinskinin və digərlərinin teleqramları, bir-biri ilə yazışmalarından aydın görünürdü ki, 40-50 nəfərlik qaçaq dəstəsinə qarşı qurulan planlar hər dəfə Nəbinin və dəstəsindəkilərin cəldliyi, cəsarəti, həm də yerli əhalinin yaxın köməkliyi ilə boşa çıxır.
Rus çarizminin Cənubi Qafqazdakı generallarının Qaçaq Nəbinin və dəstəsinin tam məhvinin Qacarlar İranı və Osmanlı dövlətlərinin köməyi olmadan mümkünsüzlüyü barədə raport, məlumatlarını nəzərə alan Peterburq sarayı ən təcrübəli xəfiyyələrindən olan general-leytenant D. Skalonu məxsusi olaraq Qafqaza ezam edir.
General-leytenant D.Skalon Peterburqa raportunda Qaçaq Nəbi ilə bağlı vəziyyəti izah edərək yazırdı: “Əhali hakimiyyət orqanlarına quldurların yerini nəinki nişan verir, hətta, quldurlara böyük bir qonaqpərvərlik göstərir, inzibati orqanlar cinayətkarları tutmağa cəhd etdikdə, əhali açıqcasına onlara mane olur.”
1890-cı illərdə Nəbinin mübarizəsinin daha geniş əraziləri əhatə etməsi, dəstəsinə qoşulanların, tərəfdarlarının sayının get-gedə çoxalması çar hökumətinin narahatlığını artırırdı. Bu, arxivlərdə saxlanan sənədlərdə, o dövrdə Peterburq, Tiflisdə çıxan qəzetlərdəki yazılarda da aydın görünür. “Qafqaz”, “Zaqafqaziya”, “Novaya vremya” qəzetləri Rusiya hökumət qüvvələrinin Qaçaq Nəbiyə qarşı mübarizədə gücsüz olduğunu, onun azsaylı dəstəsinin tez-tez kazaklarla qeyri-bərabər döyüşlərə girib qalib çıxdığını dəfələrlə yazmışdı.
Sentyabrın 16-da Qaçaq Nəbinin növbəti dəfə Naxçıvana gəlişi İrəvan qubernatoru A. A. Frezenin Cənubi Qafqaz diyarının baş rəisi A. S. Şeremetyevə ünvanladığı təliqəsində də təsvir olunur.
Nəhayət ki, rus və fars general (İran şahı Müzəffərəddin şahın yan-yörə adamlarından Bahadır xan Paşa da bu sırada olmaqla, axır ki, xain, xəyanətkar plan baş tutur: mühasirə xəlqəsinin daraldığını görüb bir müddət gözdən uzağa gedən - Kərbəladan dönən NəbiTürkiyə ilə İran sərhəddi arasında olan Larni kəndində həm Rusiya, həm İran generallarından yaxşı vədlər almış rus cəsusları – hacı Fərəc, məşədi Paşa və Şahhüseyn pusquda durduqları un dəyirmanın yaxınlığında arxadan atdığı güllələrlə Novruz çərşənbəsində Həcərlə görüşə tələsən Nəbini al-qanına qərq edərək qaçırlar.
Qaçaq Nəbidən bəhs edib vəfalı ömür-gün yoldaşı Həcər xanımdan danışmamaq bağışlanmaz günah olar. Anadolu ellərində hər zaman “Kaçak Nebi ile Kaçak Hacer” dastanı heyranlıqla dinlənilir, onların şəninə qoşulan el mahnıları Arazın o tay-bu tayında olduğu kimi sevilərək oxunur. Qubadlı Rayon İcra Hakimiyyətinin saytında “Qaçaq Həcər” başlıqlı bölmə var. Tarixi sənədlər də sübut edir ki, 20 ildən çox partizan savaşı aparan Nəbinin dəstəsində 2-ci ən qoçaq, igid qaçaq elə Həcərdir. Qori müəllimlər seminariyasının məzunu, uzun müddət Gorus məktəbinin müdiri olmuş, Həcər xanımı yaxından görüb haqqında bilgilər toplayan P.Vostrikov yazırdı: “Həcər xanım da Nəbi kimi çox cəld silah işlədirdi. Onun atının sürətli çapacağında belə gülləsi hədəfdən yayınmırdı. Həcər həm də Nəbinin ən birinci köməkçisi idi”.
Xalqımızın əvəzsiz, bənzərsiz qəhrəmanlarını hər zaman sevgi, əbədi ehtiramla yad edirik.

Mənbə: Hacı Nərimanoğlu "Qaçaq Nəbi tarixdә, elmi, yazılı vә şifahi әdәbiyyatda, incәsәnәtdә"

http://zengezur.com/.../Haci-Nerimanoglu_Qachaq%20Nebi1.pdf

Avropa Parlamenti (AP) Azərbaycanın erməni mədəni irsini guya məhv etməsi barədə qətnamə qəbul edib: 635 səs lehinə, cəmi 2 səs əleyhinə. Bu, Avropanın simasıdır, simasızlığıdır. Bunun mənası odur ki, AP artıq xristian klubuna çevrilib, elementar haqq-ədalət, beynəlxalq hüququ tanımır, Azərbaycanın Vətən müharibəsində qələbəsini həzm edə bilər, ermənilərin məkrli planlarının gerçəkləşməsinə yenə də dəstək verməkdə davam edir. Bu, Azərbaycana yeni təzyiqlərin anonsudur. Həm də o deməkdir ki, diplomatiyamız beynəlxalq qurumlarla, Qərbin aparıcı dövlətləri, gücləri ilə əlaqələri, iş metodlarını yeniləməli, gücləndirməlidir. 

Daha bir dərs odur ki, Azərbaycan Şuşa Bəyannaməsinin ruhunu, xalqın yekdil arzu, istəyini əsas tutub Türkiyə hərbi bazalarının ölkəmizdə, I Şuşada olmaqla, yerləşdirilməsini təmin etməlidir. 

"Zəngəzur" Cəmiyyətləri İctimai Birliyi olaraq, AP-ə, quruma üzv dövlətlərin Bakıdakı diplomatik korpusunun reallığa, gerçəkliyə laqeydliyini, ikiüzlü münasibətini pisləyirik, belə bir əsassız qətnamənin qəbuluna etiraz edirik! Bu, haqqın, ədalətin, hüququn, həqiqətin tapdanmasıdır!

Sədr            Hacı Abdulla

 

Martın 10-da Ankarada Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevlə Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan arasında görüş keçirilib.
Görüşdə Şuşa Bəyannaməsinin imzalanması və bu sənədin hər iki ölkənin parlamentində təsdiqlənməsi ilə Azərbaycan-Türkiyə qardaşlıq və dostluq münasibətlərinin müttəfiqlik əsasında daha da inkişaf etdiyi vurğulanıb.
Postmünaqişə dövründə Azərbaycan ilə Ermənistan arasında əlaqələrin normallaşdırılmasının perspektivləri ətrafında fikir mübadiləsi aparılıb. Həmçinin Zəngəzur dəhlizinin açılmasının, onun region üçün yaratdığı perspektivlərin, bu xüsusda Qars-Naxçıvan dəmir yolu xəttinin çəkilməsinin əhəmiyyəti qeyd olunub. Söhbət zamanı 2020-ci il noyabrın 10-da imzalanmış üçtərəfli Bəyanatda təsbit olunmuş bütün müddəaların Ermənistan tərəfindən icrasının vacibliyi qeyd edilib, Türkiyə və Ermənistan nümayəndə heyətlərinin təmasları mövzusunda müzakirə aparılıb.

Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan Qafqaz İslam Ordusunun komandanı Nuru Paşanın 2 Mart vəfatı günü ilə bağlı paylaşım edib.

Türkiyə dövlət başçısının “Twitter” hesabındakı paylaşımda deyilir: “Bakını düşmən işğalından qurtaran, modern Türk müdafiə sənayesinin öncüllərindən Qafqaz İslam Ordusu komandanı Nuru Killigil Paşanı vəfatının ildönümündə rəhmətlə yad edirəm”.

 Nuru paşa haqqında saytda gedən materiallar:

https://zengezur.com/index.php/kh-b-rl-r/107-znzhzur-dzmiyytlri-birliyi-2011-dzi-ili-sultan-by-nuru-paa-l-elan-etdi

https://zengezur.com/index.php/kh-b-rl-r/111-sultan-by-v-nuru-paadan-bhs-edn-ktab-mzhal-telerado-materallari-muekafatlandiriladzazh

https://zengezur.com/index.php/m-qal-l-r/119-15-sentyabr-anadolu-v-zhafzhaz-t-rkl-rinin-b-di-zharda-l-zh-zh-n

https://zengezur.com/index.php/m-qal-l-r/141-nuru-pa-a